یکی از مطالباتی که در دعاوی کار بیش از همه خواسته میشود و در محاسبهٔ آن بیشترین خطا رخ میدهد، مزد اضافهکاری است. طبق قانون کار (İş Kanunu) مدت کار هفتگی حداکثر 45 ساعت است؛ هر ساعتی که از این مدت فراتر رود اضافهکاری است و مزد آن با افزایش پرداخت میشود. اضافهکاریای که در فیش حقوقی دیده نمیشود، هنگام ترک کار اغلب به طلبی تبدیل میشود که حتی از پاداش پایان خدمت (kıdem tazminatı) هم بیشتر است. در این نوشته شرح میدهیم مزد اضافهکاری چگونه محاسبه میشود، کار در روز تعطیل هفتگی و تعطیلات رسمی، راههای اثبات و مهلتها.
اضافهکاری یعنی چه؟ #
- اضافهکاری (fazla çalışma): کاری است که از 45 ساعت در هفته بیشتر باشد. مزد هر ساعت اضافه با 50% افزایش پرداخت میشود.
- کار بیش از مدت قراردادی (fazla sürelerle çalışma): اگر در قرارداد مدت هفتگی کمتر از 45 ساعت تعیین شده باشد (مثلاً 40 ساعت)، کار تا سقف 45 ساعت در این دسته قرار میگیرد و مزد آن با 25% افزایش پرداخت میشود.
- سقف سالانه: اضافهکاری نمیتواند از 270 ساعت در سال بیشتر شود؛ فراتر رفتن از این سقف برای کارفرما ضمانت اجرای اداری در پی دارد، اما حق کارگر بر دریافت مزد را از میان نمیبرد.
- وقت آزاد: کارگر اگر بخواهد میتواند به جای مزد افزایشیافته، برای هر ساعت اضافهکاری 1 ساعت و 30 دقیقه وقت آزاد استفاده کند؛ این وقت آزاد باید ظرف 6 ماه در اختیار او گذاشته شود.
مدت هفتگی ممکن است بهطور برابر میان روزها تقسیم نشود؛ اما کار روزانه نمیتواند از 11 ساعت بیشتر باشد. کار شبانه نیز اصولاً نمیتواند از 7.5 ساعت فراتر رود.
مزد ساعتی چگونه به دست میآید؟ #
در رویهٔ قضایی، مزد ساعتی کارگری که مزد ماهانه میگیرد از تقسیم مزد ناخالص ماهانه بر 225 ساعت (30 روز × 7.5 ساعت) به دست میآید. مبنای محاسبه، مزد ناخالص پایه است؛ پرداختهای جانبی مانند هزینهٔ رفتوآمد و غذا در محاسبهٔ اضافهکاری وارد نمیشود.
مزد ساعتی اضافهکاری = (مزد ناخالص ماهانه ÷ 225) × 1.5
نمونهٔ محاسبه #
کارگری را در نظر بگیرید که مزد ناخالص ماهانهاش 45,000 TL است، هفتهای 6 روز از ساعت 08:00 تا 19:00 کار میکند و هر روز 1 ساعت استراحت دارد:
- کار روزانه: 11 ساعت – 1 ساعت استراحت = 10 ساعت
- کار هفتگی: 10 × 6 = 60 ساعت
- اضافهکاری هفتگی: 60 – 45 = 15 ساعت
- مزد ساعتی: 45,000 ÷ 225 = 200 TL
- مزد ساعتی افزایشیافته: 200 × 1.5 = 300 TL
- طلب اضافهکاری هفتگی: 15 × 300 = 4,500 TL
- مبلغ تقریبی ماهانه: 4,500 × 4.33 = 19,485 TL (ناخالص)
در جریان دعوا، کارشناس (bilirkişi) برای هر سال از دورهٔ کار، مزد همان سال، دورههای مرخصی و گواهی استعلاجی و اضافهکاریهای پرداختشده را جداگانه در نظر میگیرد. در محاسبههایی که بر شهادت شهود تکیه دارند، دادگاه میتواند به نسبت معینی کاهش مبتنی بر انصاف (hakkaniyet indirimi) اعمال کند. برای محاسبهٔ اولیه با اطلاعات خودتان میتوانید از ابزار محاسبهٔ مطالبات کارگری ما استفاده کنید.
کار در روز تعطیل هفتگی و تعطیلات رسمی #
| نوع کار | مزد |
|---|---|
| اضافهکاری (بیش از 45 ساعت) | مزد ساعتی بهعلاوهٔ 50% |
| کار بیش از مدت قراردادی (میان مدت قرارداد و 45 ساعت) | مزد ساعتی بهعلاوهٔ 25% |
| کار در روز تعطیل هفتگی | در رویهٔ قضایی، مزد همان روز با 50% افزایش بهطور جداگانه |
| کار در تعطیلات ملی و عمومی (UBGT) | برای هر روز کار، یک روز مزد اضافه |
کسی که هفتهای 6 روز کار میکند، روز تعطیل هفتگی خود را استفادهکرده به شمار میآید؛ مزد روز تعطیل هفتگی در هفتههایی مطرح میشود که 7 روز پیاپی کار شده باشد. کار در تعطیلات ملی و عمومی، اگر در قرارداد کار یا پیمان جمعی خلاف آن پیشبینی نشده باشد، به رضایت کارگر بستگی دارد.
اضافهکاری چگونه اثبات میشود؟ #
بار اثبات اضافهکاری اصولاً بر دوش کارگر است؛ اما نگهداری سوابقی که ساعات کار را نشان میدهد تکلیف کارفرماست. مهمترین ادلهای که میتوان به کار گرفت:
- سوابق ورود با کارت، گیت و اثر انگشت (سامانهٔ کنترل تردد کارکنان PDKS)، دفاتر حضور و غیاب
- شهادت شهودی که در همان دوره در همان محل کار کار کردهاند
- ساعت ارسال ایمیلها و پیامها، سوابق ورود به سامانهها
- ساعات سرویس رفتوآمد، سوابق ردیاب خودرو و موقعیت مکانی
- اطلاعیهها و مکاتباتی که ساعات کار محل کار را نشان میدهد
فیش حقوقی امضاشده: فیشهای حقوقی که امضای کارگر را دارند و پرداخت اضافهکاری در آنها دیده میشود، اصولاً نشان میدهند که برای آن ماهها پرداخت انجام شده است؛ اگر در فیش اضافهکاری نباشد یا فیش امضا نشده باشد، اثبات با شهود و دیگر ادله ممکن است. اگر کارگر هنگام امضای فیش حق اعتراض خود را محفوظ داشته باشد (ihtirazi kayıt)، میتواند کار بیشتر را اثبات کند.
مرور زمان و طرح دعوا #
مرور زمان مطالبات مزد اضافهکاری، روز تعطیل هفتگی و تعطیلات رسمی 5 سال است و برای طلب هر ماه از تاریخی آغاز میشود که مزد آن ماه باید پرداخت میشد. یعنی کسی که امروز طرح دعوا میکند، میتواند اضافهکاری 5 سال گذشته را مطالبه کند. پیش از طرح دعوا مراجعه به میانجی الزامی است. اگر در میانجیگری توافق حاصل نشود، دعوا در دادگاه کار (iş mahkemesi) طرح میشود؛ چون مبلغ به محاسبهٔ کارشناس بستگی دارد، معمولاً برای بخشی از طلب دعوای جزئی (kısmi dava) طرح میشود؛ خواسته را میتوان پس از گزارش و تا پایان مرحلهٔ تحقیقات تنها یک بار افزایش داد و مرور زمان برای بخش افزودهشده نیز در تاریخ طرح دعوا قطعشده تلقی میشود (HMK 109/4). دعوای طلب با مبلغ نامعین (belirsiz alacak davası) که پیشتر در این پروندهها به کار میرفت، در 31 ژوئیهٔ 2026 لغو شد؛ این دعوا تنها در پروندههایی اعمال میشود که پیش از این تاریخ طرح شدهاند.
کارگری که مزد اضافهکاریاش پرداخت نمیشود، میتواند به همین سبب قرارداد خود را با دلیل موجه فسخ کند و پاداش پایان خدمت نیز مطالبه کند (راهنمای ما دربارهٔ استعفا همراه با پاداش). برای همهٔ مطالبات کارگری میتوانید صفحهٔ وکیل کار در استانبول ما را ببینید.
سقف سالانه ۲۷۰ ساعت و رضایت کارگر #
اضافهکاری بیحد نیست. قانون کار مقرر میدارد که مدت اضافهکاری نمیتواند از ۲۷۰ ساعت در سال بگذرد. این سقف سالانه محاسبه میشود؛ سقف هفتگی یا ماهانه نیست.
گذشتن از سقف، مزد را از میان نمیبرد #
پنداشت نادرست رایج در عمل این است که مزد کار بیش از ۲۷۰ ساعت قابل مطالبه نیست. گذشتن از سقف برای کارفرما موضوع ضمانت اجرای اداری است؛ مزد افزوده کاری که عملاً انجام شده در هر حال پرداخت میشود. تفسیر خلاف آن، کارفرمای متخلف را پاداش میداد.
رضایت و مواردی که اضافهکاری ممکن نیست #
برای اضافهکاری رضایت کارگر لازم است؛ این رضایت در آغاز هر سال تازه میشود. برای برخی کارگران اضافهکاری اصلاً ممکن نیست:
- شاغلان کارهایی که از نظر قواعد بهداشتی روزانه بیش از هفت ساعت و نیم نمیتوان در آنها کار کرد.
- شاغلان کارهایی که در دوره شب انجام میشود.
- شاغلان کارهای زیرزمینی و زیرآبی مانند معدن، فاضلاب و تونل.
- کارگران زیر هجده سال؛ کارگران باردار، تازهزا و شیرده؛ شاغلان پارهوقت.
گزینه وقت آزاد (مرخصی) #
کارگری که اضافهکاری کرده میتواند بهجای مزد وقت آزاد برگزیند. این انتخاب از آنِ کارگر است نه کارفرما و چنین محاسبه میشود: در برابر هر ساعت اضافهکاری ۱ ساعت و ۳۰ دقیقه و در برابر هر ساعت کار بیش از مدت قراردادی ۱ ساعت و ۱۵ دقیقه وقت آزاد داده میشود.
وقت آزاد بنا بر درخواست کارگر ظرف شش ماه، در روزهای کاری و بدون وقفه داده میشود؛ و از مرخصی سالانه با حقوق و روزهای تعطیل کسر نمیگردد. راهحل پذیرفتهشده در عمل این است که وقت آزادی که در مهلت داده نشود به مزد تبدیل میگردد. از این رو برای پذیرش دفاع «بهصورت مرخصی دادیم» باید با سوابق نشان داده شود وقت آزاد چگونه و چه زمانی داده شده است.
اضافهکاری شمردهشده در مزد: قاعده ۲۷۰ ساعت #
در برخی قراردادهای کار بندی هست: «تا ۲۷۰ ساعت اضافهکاری در سال در مزد گنجانده شده است». این بند معتبر شمرده میشود، اما دو مرز مهم دارد:
- تنها ۲۷۰ ساعت را دربر میگیرد. مزد کار بیش از ۲۷۰ ساعت در سال جداگانه و با افزوده پرداخت میشود.
- درباره کارگر با حداقل دستمزد اعمال نمیشود. جایی که مزد در سطح حداقل دستمزد است به این بند اعتنا نمیشود؛ وگرنه مزد کارگر عملاً زیر حداقل دستمزد میآمد.
افزون بر این، در دورههایی که این بند وجود دارد نیز ساعتهای کار باید ثبت شود؛ اگر ثبتی نباشد، گذشتن یا نگذشتن از ۲۷۰ ساعت در سال از روی اظهارات شاهدان تعیین میگردد.
امضای فیش حقوقی و تخفیف انصافی #
دو موضوع فنی نتیجه پروندههای اضافهکاری را تعیین میکند.
فیش امضاشده بدون قید تحفظ #
اگر در فیش حقوقی محاسبه اضافهکاری دیده شود و کارگر فیش را بدون قید تحفظ امضا کرده باشد، طلب اضافهکاری آن ماه بهعنوان قاعده پرداختشده شمرده میشود. در این حالت کارگر تنها با سند کتبی میتواند بیشتر کار کردن خود را اثبات کند؛ اظهارات شاهد کافی دانسته نمیشود. در برابر، اگر در فیش محاسبهای نباشد یا امضا نشده باشد، اضافهکاری با هر دلیلی قابل اثبات است.
تخفیف مبتنی بر اماره در اثبات با شاهد #
اگر اضافهکاری تنها با اظهارات شاهد تعیین شده باشد، اعمال تخفیف انصافی (تقدیری) بر مبلغ محاسبهشده رویهای مستقر است. دلیل آن است که کار کردن کارگر در همه هفتههای سال به یک اندازه، با وجود مرخصی، گواهی پزشکی و تعطیلات رسمی، با جریان عادی زندگی سازگار نیست. برای دورههایی که با سوابق (کارت ساعت، داده ورود و خروج) اثبات شود چنین تخفیفی اعمال نمیگردد؛ و این ارزش دلیل مکتوب را نشان میدهد.

