حقوق ارث

پس از درگذشت یکی از نزدیکان، وراث هم با کارهای فوری روبه‌رو هستند و هم با کارهای بلندمدت: برای رد ارث فقط 3 ماه و برای تسلیم اظهارنامهٔ مالیات بر ارث و انتقال، به‌طور معمول 4 ماه مهلت وجود دارد؛ در حالی که در ادعاهای مربوط به فراری‌دادن اموال، حتی سال‌ها بعد هم می‌توان دعوا اقامه کرد. موضوع این صفحه این است که ترکه چگونه تقسیم می‌شود، هر کس چه سهمی می‌برد، با ترکهٔ بدهکار چه باید کرد و در برابر انتقال‌هایی که مورث در زمان حیات خود انجام داده چه راه‌هایی وجود دارد.

در این صفحه وراث قانونی و سهم‌الارث آنان را همراه با مثال‌های محاسباتی، سهم‌های محفوظ، کارهایی که پس از فوت گام‌به‌گام باید انجام داد، نحوهٔ گرفتن گواهی حصر وراثت، معافیت و نرخ‌های مالیات بر ارث و انتقال در سال 2026، رد ارث، نحوهٔ تنظیم و ابطال وصیت‌نامه، محرومیت از ارث، دعاوی رد مازاد و معاملهٔ صوری مورث، فروش‌های رفع اشاعه که با دوازدهمین بستهٔ قضایی تغییر کرده‌اند، دادگاه‌های صالح در استانبول، هزینه‌های سال 2026 و اشتباهات رایج را خواهید یافت.

وراث قانونی و سهم‌الارث

اگر وصیت‌نامه‌ای وجود نداشته باشد، ترکه بر اساس ترتیبی که قانون تعیین کرده (نظام طبقات، zümre) تقسیم می‌شود. اگر در یک طبقه وارث باشد، طبقهٔ بعدی ارث نمی‌برد. همسر بازمانده همراه با هر طبقه ارث می‌برد (مواد 495-499 قانون مدنی ترکیه، TMK):

میان دختران و پسران هیچ تفاوتی نیست. فرزندان خارج از ازدواج، اگر نسبشان با اقرار یا حکم دادگاه ثابت شده باشد، سهمی برابر با فرزندان حاصل از ازدواج می‌برند؛ فرزندخوانده نیز وارث فرزندپذیر است و وراثتش در خانوادهٔ اصلی خود نیز ادامه دارد (مواد 498 و 500 قانون مدنی). همسری که حکم طلاق او قطعی شده باشد ارث نمی‌برد. برای دیدن سهم‌ها بر اساس وضعیت خودتان می‌توانید از ابزار محاسبهٔ سهم‌الارث ما استفاده کنید.

مثال محاسبهٔ سهم‌الارث

فرض کنید مورث همسر، دو فرزند زنده و دو نوه از فرزند سومی که پیش از او فوت کرده بر جای گذاشته است. همسر 1/4 ترکه را می‌برد. 3/4 باقی به‌طور برابر میان سه شاخهٔ فرزندان تقسیم می‌شود: به هر فرزند زنده 1/4 می‌رسد. سهم 1/4 فرزند فوت‌شده از راه قائم‌مقامی میان دو نوه تقسیم می‌شود؛ هر نوه 1/8 می‌برد. در ترکه‌ای به ارزش 8.000.000 TL این یعنی 2.000.000 TL برای همسر، 2.000.000 TL برای هر فرزند و 1.000.000 TL برای هر نوه.

سهم محفوظ: بخشی که حتی با وصیت نمی‌توان به آن دست زد

مورث می‌تواند با وصیت‌نامه یا هبه آزادانه در دارایی خود تصرف کند؛ اما نمی‌تواند سهم محفوظ (saklı pay) برخی وراث را نقض کند (مادهٔ 506 قانون مدنی):

• فرزندان و نوادگان: نصف سهم‌الارث قانونی
• هر یک از پدر و مادر: یک‌چهارم سهم‌الارث قانونی
• همسر بازمانده: اگر همراه با فرزندان و نوادگان یا پدر و مادر ارث ببرد، تمام سهم قانونی؛ در سایر حالت‌ها سه‌چهارم آن

سهم محفوظ خواهران و برادران با اصلاحیهٔ سال 2007 لغو شده است. کسی که هیچ وارث دارای سهم محفوظ ندارد می‌تواند تمام دارایی خود را به هر کس که بخواهد واگذار کند. وصیت‌ها و هبه‌هایی که سهم محفوظ را نقض می‌کنند خودبه‌خود باطل نمی‌شوند؛ دارندهٔ سهم محفوظ باید در مهلت قانونی دعوای رد مازاد (tenkis davası) اقامه کند.

مثال محاسبهٔ بخش قابل‌تصرف

فرض کنید مورثی که همسر و دو فرزند دارد، تمام دارایی 8.000.000 TL خود را با وصیت به یکی از فرزندانش واگذار کرده است. سهم‌های قانونی: 2.000.000 TL برای همسر و 3.000.000 TL برای هر فرزند. سهم‌های محفوظ: تمام سهم قانونی همسر (2.000.000 TL) و نصف سهم قانونی هر فرزند (1.500.000 TL). بخشی که مورث می‌توانست آزادانه در آن تصرف کند 8.000.000 − 2.000.000 − 1.500.000 − 1.500.000 = 3.000.000 TL است. فرزند دیگر که از وصیت سهمی نبرده می‌تواند سهم محفوظ 1.500.000 TL خود را و همسر سهم محفوظ 2.000.000 TL خود را با دعوای رد مازاد مطالبه کنند.

کارهایی که پس از فوت باید گام‌به‌گام انجام داد

1. هفتهٔ اول — بررسی وصیت‌نامه: اگر در میان وسایل مورث یا نزد دفترخانهٔ اسناد رسمی وصیت‌نامه‌ای باشد، صرف‌نظر از معتبربودن یا نبودن آن، باید فوراً به دادگاه صلح حقوقی (sulh hukuk mahkemesi) تحویل داده شود (مادهٔ 595 قانون مدنی). کسی که وصیت‌نامه را پنهان کند مسئول خسارت ناشی از آن است.
2. گواهی حصر وراثت: از دفترخانهٔ اسناد رسمی (نوتر) یا دادگاه صلح حقوقی گرفته می‌شود؛ در همهٔ کارهای ثبت املاک، بانک، مالیات و دعاوی لازم است.
3. شناسایی ترکه: سوابق ثبت املاک، خودروها، حساب‌های بانکی، صندوق‌های امانات، سهام، سهم‌الشرکه‌ها و مطالبات، همراه با وام‌ها، بدهی کارت‌های اعتباری و بدهی‌های اجرایی استخراج می‌شوند. اطلاعات ترکه را می‌توان از طریق e-Devlet (درگاه دولت الکترونیک)، ادارهٔ ثبت املاک و بانک‌ها به دست آورد.
4. ماه اول — تحریر رسمی ترکه: اگر روشن نباشد که بدهی‌ها از دارایی ترکه بیشتر است یا نه، می‌توان ظرف یک ماه از دادگاه صلح حقوقی درخواست تحریر رسمی ترکه (resmî defter) کرد (مادهٔ 619 قانون مدنی).
5. سه ماه اول — تصمیم به رد: اگر بدهی‌ها از دارایی بیشتر باشد، ارث ظرف 3 ماه از آگاهی از فوت و از وارث‌بودن رد می‌شود. برداشت پول از ترکه یا فروش اموال در این مدت ممکن است حق رد را ساقط کند.
6. ماه چهارم — اظهارنامهٔ مالیاتی: اظهارنامهٔ مالیات بر ارث و انتقال به ادارهٔ مالیاتی محل آخرین اقامتگاه مورث تسلیم می‌شود.
7. کارهای ثبت املاک و بانک: املاک به نام وراث منتقل می‌شوند و پول حساب‌های بانکی با درخواست مشترک وراث برداشت می‌شود.
8. تقسیم: اگر وراث توافق کنند، قرارداد کتبی تقسیم تنظیم می‌شود؛ در غیر این صورت میانجی‌گری و سپس دعوای رفع اشاعه مطرح می‌شود.
9. مهلت‌های دعاوی در تقویم ثبت شود: مهلت یک‌سالهٔ ابطال وصیت‌نامه و رد مازاد از زمان آگاهی نباید از دست برود. می‌توانید تاریخ‌های خود را با ابزار بررسی مهلت‌ها و مرور زمان کنترل کنید.

مهلت‌های حیاتی در حقوق ارث

گواهی حصر وراثت (veraset ilamı) چگونه گرفته می‌شود؟

گواهی حصر وراثت (mirasçılık belgesi) سندی است که نشان می‌دهد چه کسانی و به چه نسبتی وارث‌اند. این گواهی از دو راه گرفته می‌شود:

• از دفترخانهٔ اسناد رسمی: یکی از وراث با کارت شناسایی خود به هر دفترخانه‌ای مراجعه می‌کند؛ سردفتر وراث را از روی سوابق ثبت احوال مشخص می‌کند و معمولاً همان روز گواهی را صادر می‌کند. اما اگر صدور گواهی نیازمند رسیدگی قضایی باشد، سوابق ثبت احوال کافی نباشد یا گواهی از سوی اتباع خارجی درخواست شود، دفترخانه نمی‌تواند آن را صادر کند (مادهٔ 71/B قانون دفاتر اسناد رسمی).
• از دادگاه صلح حقوقی: در صورت وجود وصیت‌نامه، وارث با تابعیت خارجی، نقص در ثبت فرزندخواندگی یا نسب، غیبت (مفقودالاثری) یا تعارض در سوابق ثبت احوال، باید به دادگاه مراجعه کرد. دادگاه در صورت لزوم سوابق را از ادارهٔ ثبت احوال می‌خواهد و به اظهارات شهود گوش می‌دهد.

از طریق e-Devlet می‌توان گواهی حصر وراثتی را که پیش‌تر صادر شده جست‌وجو کرد؛ اما گواهی جدید از طریق e-Devlet صادر نمی‌شود. گواهی حصر وراثت اعتبار امر مختومه ندارد: اگر بعداً معلوم شود وارثی از قلم افتاده است، ابطال آن و صدور گواهی جدید را در هر زمان می‌توان درخواست کرد. در این دعوا، علاوه بر دادگاه آخرین اقامتگاه مورث، دادگاه محل سکونت هر یک از وراث نیز صالح است (مادهٔ 11/3 قانون آیین دادرسی مدنی، HMK). کسانی که منافعشان نقض شده می‌توانند در دادگاه صلح حقوقی به گواهی صادرشده از دفترخانه اعتراض کنند. برای نحوهٔ گرفتن گواهی و آثار رد ارث، راهنمای ما دربارهٔ رد ارث و گواهی حصر وراثت را ببینید.

مالیات بر ارث و انتقال در سال 2026

دارایی‌ای که از راه ارث منتقل می‌شود مشمول مالیات بر ارث و انتقال (veraset ve intikal vergisi) است. در سال 2026 مبلغ معافیت در انتقال از راه ارث برای هر یک از فرزندان و نوادگان و همسر 2.907.136 TL و در صورت نبودن فرزندان و نوادگان برای همسر 5.817.845 TL است. در انتقال‌های بلاعوض مانند هبه، معافیت فقط 66.935 TL است. اثاثیهٔ منزل و اشیایی که به‌عنوان یادگار خانوادگی نگهداری می‌شوند از مالیات معاف‌اند. مازاد بر معافیت طبق تعرفهٔ تصاعدی زیر مشمول مالیات می‌شود:

مالیات برای هر وارث جداگانه و بر اساس سهم خود او محاسبه می‌شود. املاک نه با ارزش بازار بلکه با ارزش مبنای مالیات بر املاک و اموال منقول با ارزش روز ارزیابی می‌شوند؛ بدهی‌های مستند مورث از مبنای مالیات کسر می‌شود (مواد 10 و 12 قانون مالیات بر ارث و انتقال). مهلت تسلیم اظهارنامه، اگر فوت در ترکیه رخ داده و وارث در ترکیه باشد، 4 ماه از تاریخ فوت و اگر وارث در خارج باشد 6 ماه است. مالیات ظرف 3 سال از تاریخ تشخیص و در 6 قسط برابر، هر سال در ماه‌های مه و نوامبر، پرداخت می‌شود.

مثال محاسبهٔ مالیات

فرض کنید مورث همسر و دو فرزند بر جای گذاشته و ترکه شامل آپارتمانی با ارزش مبنای مالیات بر املاک 6.000.000 TL و 3.600.000 TL موجودی بانکی است. از مجموع 9.600.000 TL، یک‌چهارم (2.400.000 TL) به همسر و 3/8 (3.600.000 TL) به هر فرزند می‌رسد. چون سهم همسر کمتر از معافیت است، مالیاتی به آن تعلق نمی‌گیرد. برای هر فرزند مبنای مالیات 3.600.000 − 2.907.136 = 692.864 TL است؛ با نرخ 1% طبقهٔ نخست، مالیات حدود 6.929 TL می‌شود که می‌توان آن را در اقساط سه‌ساله پرداخت.

ثبت ملک به نام وراث در ادارهٔ ثبت را می‌توان بدون انتظار برای تشخیص مالیات انجام داد؛ اما تا مالیات مربوط به ملک موروثی به‌طور کامل پرداخت نشود، ملک قابل انتقال نیست (مادهٔ 19 قانون مالیات بر ارث و انتقال). بانک‌ها نیز پیش از پرداخت به وراث، نامه‌ای از ادارهٔ مالیاتی می‌خواهند؛ اگر این نامه ارائه نشود، بانک می‌تواند پس از کسر مبلغی به نرخ قانونی پرداخت کند (مادهٔ 17 همان قانون).

ترکهٔ متوفای بدهکار: رد ارث، رد حکمی و تحریر رسمی ترکه

ارث فقط شامل دارایی نیست و بدهی‌ها را نیز در بر می‌گیرد. وراثی که ارث را رد نکنند، در برابر بدهی‌های ترکه به‌طور تضامنی و با دارایی شخصی خود مسئول‌اند؛ این مسئولیت به‌طور معمول حتی پس از تقسیم نیز پنج سال ادامه دارد (مادهٔ 681 قانون مدنی). در ترکهٔ بدهکار سه راه وجود دارد:

رد ارث: مهلت سه‌ماهه

رد ارث ظرف 3 ماه از آگاهی از فوت و از وارث‌بودن، با اعلام کتبی یا شفاهی به دادگاه صلح حقوقی آخرین اقامتگاه مورث انجام می‌شود و باید بی‌قیدوشرط باشد. اگر مهلت بگذرد، ارث پذیرفته‌شده تلقی می‌شود؛ در صورت وجود دلیل موجه، قاضی دادگاه صلح می‌تواند مهلت را تمدید کند (مادهٔ 615 قانون مدنی). کارهایی فراتر از ادارهٔ عادی، مانند برداشت پول از ترکه، فروش خودرو یا اجاره‌دادن ملک و دریافت اجاره‌بها، حق رد را ساقط می‌کند (مادهٔ 610 قانون مدنی). سهم وارثی که ارث را رد می‌کند، چنان به ذی‌نفعان می‌رسد که گویی او پیش از مورث فوت کرده است؛ از این رو در ترکهٔ بدهکار باید رد ارث را در خانواده به‌صورت هماهنگ برنامه‌ریزی کرد. اگر همهٔ نزدیک‌ترین وراث قانونی ارث را رد کنند، ترکه از سوی دادگاه صلح طبق مقررات ورشکستگی تصفیه می‌شود (مادهٔ 612 قانون مدنی).

رد حکمی

اگر در تاریخ فوت، ناتوانی مورث از پرداخت بدهی‌ها آشکارا معلوم بوده یا به‌طور رسمی احراز شده باشد، ارث ردشده تلقی می‌شود (مادهٔ 605/2 قانون مدنی؛ hükmen ret). در این حالت مهلت سه‌ماهه شرط نیست؛ می‌توان احراز غرق‌بودن ترکه در بدهی را از دادگاه خواست یا آن را به‌عنوان دفاع در تعقیب اجرایی یا دعوای طلبکار مطرح کرد. وارثی که رفتارهایی حاکی از تصاحب ترکه انجام داده باشد نمی‌تواند از این راه استفاده کند.

تحریر رسمی ترکه

وارثی که از وضعیت بدهی‌ها آگاه نیست، می‌تواند ظرف یک ماه درخواست تحریر رسمی ترکه کند. دادگاه طلبکاران را با آگهی فرا می‌خواند و دارایی‌ها و بدهی‌های ترکه را در دفتر ثبت می‌کند؛ پس از بسته‌شدن دفتر، به وارث برای تصمیم‌گیری مهلت داده می‌شود. وارثی که ارث را بر اساس تحریر رسمی ترکه بپذیرد، به‌طور معمول فقط در برابر بدهی‌های ثبت‌شده در دفتر مسئول است. این را هم فراموش نکنید که رد ارث، مسئولیت ناشی از ضمانت شخصی شما یا بخشش‌های بلاعوضی را که مورث در پنج سال پیش از فوتش به شما کرده از بین نمی‌برد (مادهٔ 618 قانون مدنی).

وصیت‌نامه چگونه تنظیم می‌شود؟

برای تنظیم وصیت‌نامه داشتن قوهٔ تمیز و تمام‌کردن 15 سالگی کافی است (مادهٔ 502 قانون مدنی). قانون سه شکل را به رسمیت می‌شناسد و رعایت‌نکردن قواعد شکلی سبب ابطال است:

در عمل به دلیل سهولت اثبات و نگهداری، بیشتر وصیت‌نامهٔ رسمی نزد دفترخانه ترجیح داده می‌شود. برای افراد سالخورده یا بیمار که ممکن است در آینده با اعتراض به اهلیتشان روبه‌رو شوند، گرفتن گواهی پزشکی نزدیک به تاریخ تنظیم وصیت‌نامه، دلیل مهمی در دعاوی ابطال خواهد بود. وصیت‌نامه را همیشه می‌توان با وصیت‌نامهٔ جدید تغییر داد یا از آن رجوع کرد.

قرارداد ارث و انصراف از ارث

برخلاف وصیت‌نامه، قرارداد ارث (miras sözleşmesi) دوطرفه است و نمی‌توان به‌طور یک‌جانبه از آن رجوع کرد؛ این قرارداد را اشخاص بالغی که محجور نیستند، به شکل وصیت‌نامهٔ رسمی و با دو شاهد تنظیم می‌کنند (مواد 503 و 545 قانون مدنی). با نوع خاصی از آن، یعنی قرارداد انصراف از ارث (mirastan feragat sözleşmesi)، وارث با دریافت عوض یا بدون آن از وارث‌بودن صرف‌نظر می‌کند. انصراف در برابر عوض، مگر آنکه خلاف آن توافق شده باشد، فرزندان و نوادگان انصراف‌دهنده را نیز ملزم می‌کند (مادهٔ 528 قانون مدنی). برای کسانی که می‌خواهند در زمان حیات اموال خود را میان فرزندانشان تقسیم کنند، این قرارداد ابزاری برای کاهش اختلاف‌ها پس از فوت است.

بازگشایی وصیت‌نامه و دعوای ابطال آن

وصیت‌نامه ظرف یک ماه از تحویل، از سوی دادگاه صلح حقوقی آخرین اقامتگاه مورث بازگشایی و به وراث شناخته‌شده ابلاغ می‌شود (مادهٔ 596 قانون مدنی). اگر ظرف یک ماه به وصیت‌نامه اعتراض نشود، ممکن است به ذی‌نفع سندی داده شود که نشان دهد او وارث تعیین‌شده یا موصی‌له است. این اعتراض، حق اقامهٔ دعوای ابطال را از بین نمی‌برد.

ابطال وصیت‌نامه به این دلایل قابل درخواست است (مادهٔ 557 قانون مدنی): فقدان اهلیت مورث در زمان وصیت (مثلاً زوال عقل در مرحلهٔ پیشرفته)، اشتباه، فریب، تهدید یا اکراه، مغایرت مفاد با قانون یا اخلاق حسنه، و نقص شکلی. دعوا باید ظرف 1 سال از آگاهی از سبب ابطال و در هر حال ظرف 10 سال از بازگشایی وصیت‌نامه در برابر خواندگان با حسن نیت و 20 سال در برابر خواندگان بدنیت اقامه شود (مادهٔ 559 قانون مدنی). در اختلاف بر سر اهلیت، سوابق بیمارستان و گزارش سازمان پزشکی قانونی (Adli Tıp Kurumu) تعیین‌کننده است. حتی اگر وصیت‌نامه باطل نشود، در صورتی که سهم محفوظ را نقض کند، می‌توان همراه با درخواست ابطال، به‌صورت طولی (علی‌البدل) رد مازاد را نیز خواست.

محروم‌کردن از ارث و محرومیت قانونی از ارث

مورث فقط به دو دلیل و با تصرفی که پس از مرگ اثر دارد می‌تواند وارث دارای سهم محفوظ را از ارث محروم کند (mirasçılıktan çıkarma) (مادهٔ 510 قانون مدنی): ارتکاب جرمی شدید از سوی وارث علیه مورث یا نزدیکان او، یا عمل‌نکردن قابل‌توجه به تکالیف ناشی از حقوق خانواده. دلیل محرومیت باید به‌صراحت در وصیت‌نامه نوشته شود. اگر فرد محروم‌شده اعتراض کند، بار اثبات دلیل بر عهدهٔ وارثی است که از محرومیت سود می‌برد؛ اگر دلیل ثابت نشود، تصرف فقط نسبت به بخشی که خارج از سهم محفوظ است اجرا می‌شود (مادهٔ 512 قانون مدنی). سهم فرد محروم‌شده، مگر آنکه خلاف آن ذکر شده باشد، به فرزندان و نوادگان او می‌رسد و آنان می‌توانند سهم محفوظ را مطالبه کنند. فرزند یا نوه‌ای که علیه او گواهی عجز از پرداخت دین صادر شده نیز می‌تواند نسبت به نصف سهم محفوظش از ارث محروم شود؛ این نصف باید به فرزندان فرد محروم‌شده اختصاص یابد (مادهٔ 513 قانون مدنی).

محرومیت قانونی از ارث (mirastan yoksunluk) اما بدون نیاز به ارادهٔ مورث و به حکم قانون ایجاد می‌شود: کسی که مورث را عمداً بکشد یا قصد کشتن او را داشته باشد، او را در وضعیتی قرار دهد که نتواند وصیت کند، با حیله یا اجبار مانع وصیت‌کردن یا رجوع از وصیت شود یا عمداً وصیت‌نامه را از بین ببرد، ارث نمی‌برد (مادهٔ 578 قانون مدنی). اگر مورث او را ببخشد، محرومیت از میان می‌رود.

فراری‌دادن اموال از ارث: معاملهٔ صوری مورث

رایج‌ترین اختلاف ارثی در عمل این است که مورث ملکی را در ادارهٔ ثبت، در قالب فروش به یکی از فرزندان یا نزدیکانش منتقل کند. اگر هدف واقعی بخشیدن و فراری‌دادن مال از دست سایر وراث باشد، فروش ظاهری صوری است و هبهٔ پنهان نیز به دلیل رعایت‌نشدن شکل رسمی باطل است. از زمان رأی وحدت رویهٔ دیوان عالی کشور ترکیه (Yargıtay) در سال 1974، سایر وراث در این وضعیت می‌توانند دعوای ابطال سند و ثبت ملک به نام خود (tapu iptali ve tescil davası) اقامه کنند. در این دعوا مرور زمان یا مهلت سقوط حق جاری نیست؛ اما دعوا فقط پس از فوت مورث قابل اقامه است. هر وارثی، چه دارای سهم محفوظ باشد چه نباشد، می‌تواند خواهان باشد و اگر دعوا پذیرفته شود، ملک به نسبت سهم‌الارث خواهان به نام او ثبت می‌شود.

دلایلی که دادگاه بررسی می‌کند

• بسیار کمتر بودن بهای فروش ثبت‌شده در سند از ارزش واقعی در تاریخ انتقال
• نداشتن درآمد کافی از سوی منتقل‌الیه در آن زمان برای پرداخت بها (سوابق بانکی و سازمان تأمین اجتماعی SGK)
• نیاز نداشتن مورث به فروش و دیده‌نشدن پول فروش در حساب‌های او
• ادامهٔ سکونت مورث در ملک یا دریافت اجاره‌بهای آن پس از انتقال
• روابط خانوادگی که انگیزهٔ فراری‌دادن مال را نشان می‌دهد، مانند قهر با سایر فرزندان یا ازدواج دوم

فروشی که بهای آن واقعاً پرداخت شده، حتی اگر مورد پسند وراث نباشد، معتبر است؛ و در انتقال‌هایی که در سند آشکارا هبه ثبت شده‌اند، راه دعوای صوریت نیست بلکه رد مازاد است. درج قید دستور موقت (ihtiyati tedbir şerhi) در سند هنگام اقامهٔ دعوا مانع می‌شود که با فروش ملک به شخص ثالث با حسن نیت، دعوا بی‌نتیجه بماند. در دعاوی معاملهٔ صوری مورث، میانجی‌گری شرط اقامهٔ دعوا نیست. جزئیات: فراری‌دادن اموال از ارث و معاملهٔ صوری مورث؛ برای چارچوب کلی دعاوی ثبتی: راهنمای دعوای ابطال سند و ثبت.

دعوای رد مازاد: بازگرداندن سهم محفوظ

اگر وصیت‌های مورث یا برخی بخشش‌های بلاعوضی که در زمان حیات انجام داده سهم محفوظ را نقض کند، وارث دارای سهم محفوظ با اقامهٔ دعوای رد مازاد می‌خواهد که این بخشش‌ها به اندازه‌ای که سهم محفوظ او را کامل کند کاهش یابد. از جملهٔ بخشش‌های زمان حیات که مشمول رد مازاد هستند: هبه‌هایی که با حفظ حق رجوع انجام شده و هبه‌هایی که در یک سال پیش از فوت صورت گرفته (به‌جز هدایای متعارف)، بخشش‌هایی که به حساب سهم‌الارث داده شده و بخشش‌هایی که آشکارا با هدف بی‌اثرکردن قواعد سهم محفوظ انجام شده‌اند (مادهٔ 565 قانون مدنی).

دعوا باید ظرف 1 سال از آگاهی از نقض سهم محفوظ و در هر حال ظرف 10 سال، در وصیت‌نامه‌ها از تاریخ بازگشایی و در سایر تصرفات از تاریخ فوت، اقامه شود (مادهٔ 571 قانون مدنی). دادگاه ابتدا ارزش ترکه در تاریخ فوت و سپس بخش قابل‌تصرف را محاسبه می‌کند؛ به همین دلیل کارشناسی در کانون این دعواست. در نتیجهٔ رد مازاد ممکن است به خواهان سهمی از ملک داده شود یا اگر ملک قابل تقسیم نباشد، خوانده می‌تواند با پرداخت بها ملک را نزد خود نگه دارد.

چون توصیف حقوقی می‌تواند نتیجهٔ دعوا را تغییر دهد، این خواسته‌ها معمولاً به‌صورت طولی با هم طرح می‌شوند: در درجهٔ اول ابطال سند به دلیل صوریت و در صورت رد آن، رد مازاد.

اشتراک وراث: تا زمان تقسیم چه اتفاقی می‌افتد؟

با فوت، وراث به‌طور مشترک و غیرمفروز (elbirliği mülkiyeti) مالک تمام ترکه می‌شوند (مادهٔ 640 قانون مدنی). تا زمان تقسیم هیچ وارثی نمی‌تواند به‌تنهایی مالی را بفروشد یا سهم خود از یک ملک را جدا و منتقل کند؛ همهٔ تصمیم‌ها مشترکاً گرفته می‌شود. در صورت اختلاف می‌توان از دادگاه صلح درخواست تعیین نماینده برای اشتراک وراث کرد.

• تبدیل به مالکیت مشاع: هر یک از وراث می‌تواند از دادگاه صلح حقوقی بخواهد که مالکیت مشترک به نسبت سهم‌الارث‌ها به مالکیت مشاع (paylı mülkiyet) تبدیل شود (مادهٔ 644 قانون مدنی). پس از این تبدیل، هر وارث می‌تواند سهم خود را بفروشد؛ اگر سهم به بیگانه فروخته شود، سایر شرکا می‌توانند ظرف 3 ماه از ابلاغ فروش و در هر حال ظرف 1 سال از تاریخ فروش دعوای شفعه اقامه کنند؛ ارزش روز سهم را قاضی تعیین می‌کند و دارندهٔ حق شفعه موظف است این مبلغ را در مهلت قطعی تعیین‌شده بپردازد (مواد 733-734 قانون مدنی). در مزایده‌های اجباری مانند فروش برای رفع اشاعه، حق شفعه قابل اعمال نیست.
• انتقال سهم‌الارث: وارث می‌تواند سهم‌الارث خود را با قرارداد کتبی به وارث دیگر و با قراردادی که در دفترخانه تنظیم شود به شخص ثالث منتقل کند؛ شخص ثالث نمی‌تواند در تقسیم شرکت کند و فقط می‌تواند تحویل سهم را بخواهد (مادهٔ 677 قانون مدنی).
• وارثی که در خانه سکونت دارد: سایر وراث می‌توانند به نسبت سهم خود از وارثی که به‌تنهایی از ملک استفاده می‌کند اجرت‌المثل (ecrimisil) بخواهند. در عمل مهم است که پیش از مطالبهٔ اجرت‌المثل، اخطار کتبی برای وارث استفاده‌کننده فرستاده شود و بدانید که مطالبهٔ گذشته به پنج سال محدود است.
• حق مسکن همسر بازمانده: همسر می‌تواند بخواهد که به حساب سهم‌الارثش، مالکیت خانه‌ای که با هم در آن زندگی می‌کردند و اثاثیهٔ آن، یا در صورت وجود دلایل موجه حق انتفاع یا حق سکنی بر آن به او داده شود (مادهٔ 652 قانون مدنی).
• احتساب (تسویه): بخشش‌های بلاعوضی که مورث در زمان حیات به یکی از فرزندانش کرده، مانند خرید خانه، جهیزیه، سرمایهٔ راه‌اندازی کسب‌وکار یا پرداخت بدهی، مگر آنکه مورث صراحتاً خلاف آن را گفته باشد، در تقسیم به حساب آورده می‌شود (مادهٔ 669 قانون مدنی).

اگر همهٔ وراث توافق کنند، تقسیم با معامله‌ای مشترک در ادارهٔ ثبت یا با قرارداد کتبی تقسیم کامل می‌شود (مادهٔ 676 قانون مدنی). برای ترتیب کارهای ثبت و بانک، مقالهٔ ما با عنوان تقسیم ارث چگونه انجام می‌شود را ببینید.

وقتی تقسیم به بن‌بست می‌رسد: رفع اشاعه (izale-i şuyu)

اگر حتی یکی از وراث به تقسیم تن ندهد، هر وارثی می‌تواند دعوای رفع اشاعه (ortaklığın giderilmesi davası) اقامه کند؛ رضایت سایر وراث لازم نیست. پیش از اقامهٔ دعوا مراجعه به میانجی الزامی است (مادهٔ 18/B قانون میانجی‌گری در اختلافات حقوقی، HUAK، از 1 سپتامبر 2023). اگر در میانجی‌گری توافق حاصل شود و قید قابلیت اجرا گرفته شود، می‌توان ثبت انتقال ملک را مستقیماً از ادارهٔ ثبت املاک درخواست کرد. برای روند میانجی‌گری، صفحهٔ میانجی‌گری ما را ببینید.

1. دعوا: در دادگاه صلح حقوقی و به‌گونه‌ای اقامه می‌شود که همهٔ وراث طرف دعوا باشند. اگر برای ترکه گواهی حصر وراثت وجود نداشته باشد، ابتدا برای گرفتن آن مهلت داده می‌شود.
2. معاینهٔ محل و کارشناسی: ارزش ملک، امکان تقسیم عینی آن و تعلق مستحدثات روی آن (muhdesat)، در صورت وجود، بررسی می‌شود. اگر دربارهٔ بنایی که یکی از وراث با پول خود ساخته اختلاف باشد، ممکن است لازم شود این موضوع جداگانه احراز شود.
3. تقسیم عینی یا فروش: دادگاه ابتدا امکان تقسیم عینی مال را بررسی می‌کند (مثلاً یک واحد مستقل برای هر وارث). اگر ممکن نباشد، به رفع اشاعه از راه فروش حکم می‌دهد.
4. فروش: پس از قطعیت حکم، فروش طبق مقررات قانون اجرا و ورشکستگی (İİK) از سوی واحد فروش در درگاه فروش الکترونیکی انجام می‌شود؛ بها پس از کسر هزینه‌های فروش به نسبت سهم‌ها توزیع می‌شود.

دوازدهمین بستهٔ قضایی: در ملک موروثی، ابتدا مزایده میان وراث

با قانون شمارهٔ 7589 که در روزنامهٔ رسمی مورخ 31 ژوئیهٔ 2026 منتشر شد، حکم مهمی به مادهٔ 114 قانون اجرا و ورشکستگی افزوده شد. در ملک‌هایی که همهٔ مالکان، مالکیت خود را از راه ارث به دست آورده‌اند و شخص ثالثی جز وراث در آن سهم ندارد، اگر حکم فروش صادر شود، نخستین مزایده فقط میان وراثِ مالک برگزار می‌شود. در این مزایده پیشنهاد باید از صد درصد ارزش برآوردی (muhammen kıymet) بیشتر باشد و این روش فقط یک بار اعمال می‌شود. اگر با این شرط خریداری از میان وراث پیدا نشود، مزایدهٔ دوم برای همه آزاد است و پنجاه درصد ارزش برآوردی مبنا قرار می‌گیرد.

این مقرره به وارثی که می‌خواهد مانع رفتن خانهٔ خانوادگی به دست بیگانه به کمتر از ارزشش شود فرصت مهمی می‌دهد؛ در مقابل، وارثی که می‌خواهد ملک را بخرد باید از پیش منابع مالی لازم برای پرداخت تمام ارزش تعیین‌شده از سوی کارشناس را فراهم کند. اگر یکی از سهم‌ها پیش‌تر به غیروارث فروخته شده باشد، این روش اعمال نمی‌شود. همچنین تضمین خریداری که بالاترین پیشنهاد را داده اما بهای مزایده را در موعد نپرداخته، به نسبت سهم‌ها به شرکا پرداخت می‌شود و خریدار به جریمهٔ اداری معادل پنج درصد مبلغ پیشنهاد محکوم می‌شود. قواعد جدید در مورد مزایده‌هایی که پیش از لازم‌الاجرا شدن قانون آگهی شده‌اند اعمال نمی‌شود.

دادگاه صالح: کدام مجتمع قضایی در استانبول؟

دعوایی که برخلاف قاعدهٔ صلاحیت انحصاری اقامه شود، با قرار عدم صلاحیت فرستاده می‌شود و ماه‌ها وقت را هدر می‌دهد. در استانبول مجتمع قضایی‌ای مبنا است که منطقهٔ آخرین اقامتگاه مورث یا محل وقوع ملک تابع آن است: در بخش اروپایی مجتمع‌های قضایی چاغلایان (استانبول)، باکرکوی، کوچوک‌چکمجه، بیوک‌چکمجه، غازی‌عثمان‌پاشا و سیلیوری؛ در بخش آناتولی مجتمع‌های کارتال (آناتولی) و شیله. اینکه منطقهٔ شما تابع کدام مجتمع قضایی است را می‌توانید در صفحه‌های مناطق استانبول ما ببینید؛ چون حوزه‌های قضایی ممکن است تغییر کنند، پیش از اقامهٔ دعوا باید از طریق UYAP (سامانهٔ ملی اطلاعات قضایی) بررسی شود. اگر مورث در استانبول سکونت داشته اما ملک در استان دیگری باشد، ممکن است لازم شود دعاوی رد مازاد و ابطال سند در مکان‌های مختلف اقامه شوند.

هزینه‌ها و مدت دعاوی ارث (2026)

• هزینهٔ دادرسی: در دعاوی رد مازاد و ابطال سند، هزینهٔ نسبی حکم معادل 68,31 در هزار خواسته پیش‌بینی شده است؛ یک‌چهارم آن هنگام اقامهٔ دعوا پیشاپیش پرداخت می‌شود. دعوای رفع اشاعه با هزینه‌های مقطوع اقامه می‌شود؛ هزینهٔ نسبی در مرحلهٔ صدور حکم ایجاد می‌شود و در حکم رفع اشاعه از راه فروش 11,38 در هزار بهای فروش و در حکم تقسیم عینی 4,55 در هزار ارزش تقسیم‌شده است. هزینه‌های ابلاغ، معاینهٔ محل و کارشناسی نیز به این مبلغ افزوده می‌شود.
• بهای خواسته: در محاسبهٔ هزینهٔ دادرسی و حق‌الوکاله، نه ارزش مبنای مالیات بر املاک بلکه ارزش واقعی (روز) که کارشناس تعیین کرده مبنا است. در استانبول فاصلهٔ این دو ارزش اغلب زیاد است؛ بودجه باید بر همین اساس برنامه‌ریزی شود.
• حق‌الوکاله: طبق تعرفهٔ حداقل حق‌الوکالهٔ وکلا در سال 2026، حداقل حق‌الوکاله برای دعاوی دادگاه عمومی حقوقی 45.000 TL، برای دعاوی دادگاه صلح حقوقی 30.000 TL، برای دعاوی رفع اشاعه و تقسیم 40.000 TL و برای تنظیم وصیت‌نامه یا قرارداد ارث 24.000 TL است (بدون مالیات بر ارزش افزوده).
• دعوای خواستهٔ نامعین لغو شد: با قانون شمارهٔ 7589، مادهٔ 107 قانون آیین دادرسی مدنی که دعوای خواستهٔ نامعین را تنظیم می‌کرد لغو شد. در خواسته‌های رد مازاد، احتساب یا اجرت‌المثل که به مبلغ پولی تبدیل می‌شوند، اکنون می‌توان دعوای جزئی اقامه کرد و خواسته را یک بار در همان دعوا افزایش داد (مادهٔ 109/4 همان قانون).
• مدت: کارهای گواهی حصر وراثت و رد ارث معمولاً ظرف چند هفته به نتیجه می‌رسد. دعاوی رد مازاد، معاملهٔ صوری مورث و رفع اشاعه در استانبول به دلیل مراحل کارشناسی و معاینهٔ محل، در دادگاه بدوی اغلب 1,5 تا 3 سال طول می‌کشد؛ تجدیدنظر و فرجام این مدت را طولانی‌تر می‌کند. طبق قاعده‌ای که با قانون شمارهٔ 7589 به قانون آیین دادرسی مدنی افزوده شد، فاصلهٔ میان جلسات دادرسی به‌طور معمول نمی‌تواند بیش از سه ماه باشد؛ در موارد ضروری مانند کارشناسی، قاضی می‌تواند با ذکر دلیل مهلت طولانی‌تری بدهد.

مدارک لازم

• گواهی فوت مورث و رونوشت ثبت احوال (سابقه‌دار و نشان‌دهندهٔ نسب)
• گواهی حصر وراثت و مشخصات هویتی وراث؛ نشانی وراث مقیم خارج
• سوابق ثبت املاک، کارت خودروها، اطلاعات حساب‌های بانکی و صندوق امانات، سهم‌الشرکه‌ها
• مدارک مربوط به وام‌ها، بدهی کارت‌های اعتباری و بدهی‌های اجرایی (برای تصمیم دربارهٔ رد ارث یا تحریر رسمی ترکه)
• وصیت‌نامه در صورت وجود، صورت‌جلسهٔ بازگشایی و برگهٔ ابلاغ آن
• در ادعاهای مربوط به انتقال: جدول قرارداد ثبتی، ارزش مبنای مالیات بر املاک در تاریخ انتقال، سوابق بانکی و SGK طرفین
• در اعتراض به اهلیت: سوابق بیمارستانی و گزارش‌های پزشکی مورث
• اظهارنامهٔ مالیات بر ارث و انتقال همراه با برگه‌های تشخیص و پرداخت

اشتباهات رایج در امور ارث

• برداشت پول از ترکه‌ای که بدهی‌هایش معلوم نیست: برداشت پول از حساب مورث برای مقاصدی جز هزینهٔ کفن‌ودفن یا فروش خودروی او ممکن است حق رد ارث را در برابر بدهی‌هایی که بعداً آشکار می‌شوند از بین ببرد.
• رد ارث فقط در یک نسل: چون سهم ردشده ممکن است به فرزندان ردکننده برسد، در ترکهٔ بدهکار باید رد ارث را به‌صورت هماهنگ و با در نظر گرفتن نوه‌های صغیر نیز برنامه‌ریزی کرد.
• از دست دادن مهلت رد مازاد به این گمان که «صوریت مهلت ندارد»: اگر صوریت ثابت نشود، رد مازاد باقی می‌ماند؛ و اگر مهلت یک‌سالهٔ آن گذشته باشد، ممکن است حق به‌کلی از دست برود. خواسته‌ها باید از همان ابتدا به‌صورت طولی تنظیم شوند.
• درج‌نکردن قید دستور موقت در سند: اگر ملک در جریان دعوا به شخص ثالث با حسن نیت فروخته شود، ابطال سند اغلب نتیجه‌ای ندارد.
• بدون تاریخ گذاشتن وصیت‌نامهٔ خودنوشت یا نوشتن آن با رایانه: نقص شکلی رایج‌ترین دلیل ابطال وصیت‌نامه است.
• اقامهٔ دعوای رفع اشاعه بدون مراجعه به میانجی: دعوا به دلیل فقدان شرط اقامهٔ دعوا از جهت شکلی رد می‌شود و هزینه‌ها هدر می‌رود.
• نادیده‌گرفتن قاعدهٔ صلاحیت انحصاری: اشتباهاتی مانند اقامهٔ دعوای رد مازاد در محل وقوع ملک یا دعوای ابطال سند در اقامتگاه مورث، دعوا را طولانی می‌کند.
• تأخیر در تسلیم اظهارنامهٔ مالیاتی: اظهارنامه‌ای که در موعد تسلیم نشود ممکن است به جریمه‌های مالیاتی و بهرهٔ تأخیر منجر شود؛ کارهای بانکی و ثبتی نیز به تأخیر می‌افتد.

کارهایی که در حقوق ارث انجام می‌دهیم

• فرایندهای گواهی حصر وراثت، تعیین ترکه، تحریر رسمی ترکه و مالیات بر ارث
• رد ارث و احراز غرق‌بودن ترکه در بدهی
• دعاوی ابطال سند و ثبت به دلیل معاملهٔ صوری مورث
• دعاوی رد مازاد، ابطال وصیت‌نامه و استرداد اموال ترکه به استناد وراثت
• دعاوی رفع اشاعه، میانجی‌گری و پیگیری مرحلهٔ فروش
• مطالبات اجرت‌المثل و احتساب
• تنظیم وصیت‌نامه، قرارداد ارث و قرارداد انصراف از ارث
• پیگیری کارهای وراث مقیم خارج با وکالت‌نامه‌ای که در کنسولگری تنظیم شده است

اطلاعات این صفحه جنبهٔ عمومی دارد و بر اساس قوانین لازم‌الاجرا تا سپتامبر 2026 تهیه شده است. در حقوق ارث مهلت‌های سقوط حق وجود دارد؛ توصیه می‌شود برای وضعیت مشخص خود با وکیل مشورت کنید.