هر کسی که بخواهد خودش تعیین کند داراییاش پس از مرگ به چه کسی و به چه نسبتی برسد، با یک پرسش آغاز میکند: وصیتنامه چگونه تنظیم میشود و رعایتنکردن کدام شرایط آن را بیاعتبار میکند؟ قانون مدنی ترکیه (TMK) سه شکل برای وصیت پیشبینی کرده است: رسمی، خودنوشت و در شرایط استثنایی شفاهی. قانون در قواعد شکلی سختگیر است؛ صفحهای بدون تاریخ یا شاهدی که شهادتش ممنوع است، میتواند سالها بعد مبنای دعوای ابطال شود. در این نوشته انواع وصیتنامه و شرایط شکلی، مراحل نزد سردفتر، هزینهٔ سردفتر در 2026، سقف سهم محفوظ و روند پس از فوت، از بازگشایی وصیتنامه تا دعوای ابطال را شرح میدهیم.
چه کسانی میتوانند وصیت کنند؟ #
برای وصیتکردن داشتن قوهٔ تمیز و تمامکردن 15 سالگی کافی است (مادهٔ 502 قانون مدنی). بالغبودن یا محجورنبودن لازم نیست؛ این شرایط فقط برای قرارداد ارث (miras sözleşmesi) که دوطرفه است اعمال میشود (مادهٔ 503 قانون مدنی). ملاک، قوهٔ تمیز در لحظهٔ تنظیم وصیت است. تصرفی که تحت تأثیر اشتباه، فریب، تهدید یا اکراه انجام شود باطل است؛ اما اگر مورث ظرف یک سال از روزی که از این تأثیر رها شده از تصرف رجوع نکند، تصرف معتبر شمرده میشود (مادهٔ 504 قانون مدنی).
انواع وصیتنامه و شرایط شکلی #
انتخاب راه به وضعیت شخص و خطر اعتراض در آینده بستگی دارد. تفاوتهای اصلی سه نوع وصیتنامه چنین است:
| نوع | چه کسی تنظیم میکند؟ | شرایط شکلی | خطر در عمل |
|---|---|---|---|
| وصیتنامهٔ رسمی (مواد 532–537 قانون مدنی) | سردفتر، قاضی دادگاه صلح یا مأموری که قانون به او اختیار داده است | دو شاهد؛ خواندن و امضای مورث؛ درج تاریخ و امضا از سوی مأمور؛ گواهی شاهدان | کمترین خطر؛ ممکن است اعتراضهایی دربارهٔ اهلیت و موانع شهادت مطرح شود |
| وصیتنامهٔ خودنوشت (مادهٔ 538 قانون مدنی) | خود مورث | از ابتدا تا انتها به خط خود؛ تاریخ با ذکر سال، ماه و روز؛ امضا | اختلاف دربارهٔ مفقودشدن، تعلق دستخط و نبودن تاریخ |
| وصیت شفاهی (مواد 539–541 قانون مدنی) | از طریق دو شاهد | فقط در شرایط استثنایی مانند خطر قریبالوقوع مرگ، قطع ارتباطات، بیماری یا جنگ؛ مراجعهٔ بیدرنگ شاهدان به دادگاه | یک ماه پس از فراهمشدن امکان وصیت به شکلهای دیگر، اعتبار خود را از دست میدهد |
مهمترین تصرفاتی که با وصیت میتوان انجام داد عبارتاند از: تعیین وارث برای تمام ترکه یا نسبتی از آن (مادهٔ 516 قانون مدنی)، واگذاری مال معین به شخصی بدون وارثکردن او (مادهٔ 517 قانون مدنی)، تأسیس وقف، مشروطکردن تصرف به شرط یا تکلیف و تعیین مجری وصیت (مادهٔ 550 قانون مدنی).
وصیتنامهٔ رسمی نزد سردفتر، گامبهگام #
در عمل، رایجترین راه وصیتنامهٔ رسمی است که نزد سردفتر تنظیم میشود. قانون این روند را به ترتیب تنظیم کرده است:
ترتیب انجام کار #
- آمادهسازی: فهرستی از اینکه چه چیزی به چه کسی میرسد، مشخصات ثبتی املاک، حسابهای بانکی و مشخصات هویتی وراث تهیه میشود. در همین مرحله باید محاسبه کرد که آیا سهمهای محفوظ نقض میشوند یا نه.
- دو شاهد: دو فرد بالغ و باسواد که مشمول موانعی که در ادامه توضیح داده شده نیستند، با مدارک هویتی نزد سردفتر حاضر میشوند.
- بیان خواستهها: مورث آخرین خواستههایش را برای سردفتر بیان میکند؛ سردفتر متن را مینویسد یا دستور نوشتن آن را میدهد و برای خواندن به مورث میسپارد (مادهٔ 533 قانون مدنی).
- خواندن و امضا: مورث متن را میخواند و امضا میکند؛ سردفتر تاریخ میگذارد و امضا میکند.
- اعلام در برابر شاهدان: بلافاصله پس از تاریخ و امضا، مورث در حضور سردفتر به دو شاهد اعلام میکند که متن را خوانده و متن آخرین خواستههای او را در بر دارد. شاهدان مینویسند که این اعلام در حضور آنان انجام شده و مورث را اهل تصرف دیدهاند و امضا میکنند (مادهٔ 534 قانون مدنی). خواندن مفاد وصیت برای شاهدان الزامی نیست.
- نگهداری و اعلام: سردفتر اصل را نگهداری میکند (مادهٔ 537 قانون مدنی) و موضوع را به ادارهٔ ثبت احوالی که مورث در آن ثبت شده اعلام میکند (مادهٔ 69 قانون دفاتر اسناد رسمی). مورث در صورت تمایل نسخهٔ گواهیشدهای دریافت میکند.
هنگامی که موصی نمیتواند بخواند یا امضا کند #
اگر مورث نتواند متن را بخواند یا امضا کند، سردفتر وصیتنامه را در حضور دو شاهد برای او میخواند و شاهدان این موضوع را نیز در گواهی خود قید میکنند (مادهٔ 535 قانون مدنی). اقدامات مربوط به افراد دارای معلولیت شنوایی، گفتاری یا بینایی طبق مادهٔ 73 قانون دفاتر اسناد رسمی با حضور شاهد و در صورت لزوم مترجم رسمی سوگندخورده انجام میشود. اگر وصیت در سنین بالا یا در دوران بیماری سخت انجام میشود، گرفتن گواهی پزشکی با تاریخی نزدیک به روز تنظیم، هرچند قانوناً شرط نیست، دلیلی مهم در برابر ادعای احتمالی بعدیِ فقدان اهلیت است.
چه کسانی میتوانند و چه کسانی نمیتوانند شاهد باشند #
اینکه شاهدان چه کسانی هستند، از موضوعات پرمناقشه در دعاوی ابطال وصیتنامهٔ رسمی است. طبق مادهٔ 536 قانون مدنی، افراد زیر نمیتوانند مأمور یا شاهد وصیتنامهٔ رسمی باشند:
- افراد فاقد اهلیت استیفا و افراد بیسواد
- کسانی که به حکم دادگاه کیفری از خدمات عمومی محروم شدهاند
- همسر مورث، اصول او (مادر، پدر، مادربزرگ، پدربزرگ) و فروع او (فرزندان، نوادگان)، خواهران و برادران او و همسران این افراد
همچنین به مأمور و شاهدانی که در تنظیم وصیتنامه شرکت دارند، اصول و فروع آنان، خواهران و برادرانشان و همسران این افراد با آن وصیتنامه نمیتوان چیزی بخشید. قانون دفاتر اسناد رسمی نیز شهادت افراد نابالغ و کارکنان دفترخانه را ممنوع میکند و روابطی مانند خویشاوندی نسبی تا درجهٔ سوم و خویشاوندی سببی تا درجهٔ دوم را مانع شرکت در اقدام میداند (مواد 76 و 78). از اینرو امنترین راه آن است که شاهدان از خارج از خانواده انتخاب شوند، بدون اینکه خویشاوندان نزدیکی مانند برادرزاده، خواهرزاده یا عمو و دایی نیز در میان باشند. اگر خودِ ذینفع یا یکی از نزدیکانش شاهد بوده باشد، فقط بخششی که به آن شخص شده قابل ابطال است (مادهٔ 558 قانون مدنی).
هزینهٔ وصیتنامه نزد سردفتر در 2026 #
طبق تعرفهٔ حقالزحمهٔ دفاتر اسناد رسمی سال 2026 که در روزنامهٔ رسمی مورخ 30 دسامبر 2025 منتشر شده است:
| عنوان | مبلغ 2026 |
|---|---|
| حقالزحمهٔ تنظیم وصیتنامه (مادهٔ 2) | 2.661,62 TL |
| انصراف از وصیتنامه، فسخ، ابطال یا تغییر آن | یکسوم حقالزحمهٔ تنظیم (حدود 887 TL) |
| هزینهٔ تحریر (مادهٔ 3) | 80,68 TL برای هر صفحهٔ نسخهٔ باقی در دفترخانه و اصل و نسخههای تحویلی |
بسته به ماهیت اقدام، اقلام قانونی مانند عوارض و مالیات بر ارزش افزوده به این مبالغ افزوده میشود؛ چون تعداد صفحات و نسخهها مبلغ کل را تغییر میدهد، مبلغ دقیق را باید در روز اقدام از سردفتر پرسید. برای سپردن وصیتنامهٔ خودنوشت به سردفتر جهت نگهداری نیز عوارض و حقالزحمهٔ نگهداری سالانه دریافت میشود. اگر بخواهید متن را وکیل تهیه کند، حداقل حقالوکالهٔ تعیینشده برای تهیهٔ وصیتنامه در تعرفهٔ حداقل حقالوکالهٔ وکلا، منتشرشده در روزنامهٔ رسمی شمارهٔ 33419 مورخ 3 نوامبر 2026، 40.000 TL است (بدون مالیات بر ارزش افزوده).
وصیتنامهٔ خودنوشت چگونه نوشته میشود؟ #
وصیتنامهٔ خودنوشت هزینهای ندارد و میتوان آن را بدون اطلاع هیچکس تنظیم کرد؛ اما بیشترین آسیبپذیری را در برابر اشتباه شکلی دارد. برای اعتبار آن سه شرط باید با هم جمع باشد (مادهٔ 538 قانون مدنی):
- از ابتدا تا انتها به خط خود: متنی که با رایانه نوشته و فقط امضا شده، متنی که دیگری نوشته، یا متنی که با پرکردن جاهای خالی یک فرم چاپی تهیه شده، این شرط را ندارد.
- تاریخ: سال، ماه و روز نگارش باید ذکر شود.
- امضا: امضای مورث باید در پایان متن باشد.
شاهد لازم نیست. برای جلوگیری از مفقودشدن یا ازبینرفتن، میتوان وصیتنامه را در پاکت باز یا بسته برای نگهداری نزد سردفتر، قاضی دادگاه صلح یا مأمور صلاحیتدار سپرد؛ این کار شرط اعتبار نیست، اما آشکارشدن وصیتنامه پس از فوت را تضمین میکند. اگر وصیتنامه چند صفحه دارد، شمارهگذاری و پاراف هر صفحه اختلاف دربارهٔ یکپارچگی متن را کاهش میدهد.
سقف سهم محفوظ و خطر دعوای رد مازاد #
وصیتنامه آزادی نامحدودی بر کل دارایی نمیدهد. اگر مورث فرزندان و نوادگان، پدر و مادر یا همسر داشته باشد، فقط میتواند در بخشی که خارج از سهمهای محفوظ است (saklı pay) تصرف کند (مادهٔ 505 قانون مدنی). سهمهای محفوظ چنین است (مادهٔ 506 قانون مدنی):
- فرزندان و نوادگان: نصف سهمالارث قانونی
- هر یک از پدر و مادر: یکچهارم سهمالارث قانونی
- همسر بازمانده: اگر همراه با فرزندان و نوادگان یا طبقهٔ پدر و مادر وارث باشد تمام سهمالارث قانونی، در سایر موارد سهچهارم آن
مثال فرضی: برای شخصی که همسر و دو فرزند از او باقی خواهند ماند، سهمهای قانونی برای همسر 1/4 و برای هر فرزند 3/8 است. سهمهای محفوظ برای همسر 1/4 و برای هر فرزند 3/16 است که مجموع آن به 5/8 میرسد. این شخص فقط در 3/8 ترکه میتواند آزادانه با وصیت تصرف کند. وصیتی که همهٔ دارایی را به یک فرزند واگذار میکند خودبهخود باطل نمیشود؛ اما وارثی که سهم محفوظش نقض شده میتواند با اقامهٔ دعوای رد مازاد (tenkis davası) سهم خود را تکمیل کند. در رد مازاد ابتدا تصرفات پس از فوت کاهش مییابد و اگر کافی نباشد، به ترتیب از جدیدترین به قدیمیترین به سراغ بخششهای زمان حیات میروند (مادهٔ 570 قانون مدنی). خواهران و برادران سهم محفوظ ندارند. سهمها را در وضعیت خودتان میتوانید با ابزار محاسبهٔ سهمالارث ما ببینید.
انتقال مال از سوی مورث در زمان حیات در قالب فروش، موضوعی متفاوت از وصیت است و دعوای جداگانهای دارد؛ برای جزئیات، نوشتهٔ ما دربارهٔ فرار دادن مال از ارث و معاملهٔ صوری مورث را ببینید.
محرومکردن از ارث #
تنها راه محرومکردن کامل وارثی که سهم محفوظ دارد، محرومکردن از ارث (mirasçılıktan çıkarma) است و این نیز فقط به دلایل مذکور در قانون ممکن است (مادهٔ 510 قانون مدنی): ارتکاب جرمی شدید از سوی وارث علیه مورث یا یکی از نزدیکان او، یا عملنکردن قابلتوجه به تکالیف ناشی از حقوق خانواده در برابر مورث یا خانوادهٔ او. دلیل محرومیت باید بهصراحت در وصیتنامه نوشته شود؛ اگر نوشته نشده باشد، یا فرد محرومشده اعتراض کند و دلیل اثبات نشود، تصرف فقط نسبت به بخشی خارج از سهم محفوظ آن وارث اجرا میشود (مادهٔ 512 قانون مدنی). فروع فرد محرومشده میتوانند سهم محفوظ او را چنان مطالبه کنند که گویی او پیش از مورث فوت کرده است (مادهٔ 511 قانون مدنی). فرزند یا نوادهای که علیه او گواهی عجز از پرداخت دین (borç ödemeden aciz belgesi) وجود دارد، به شرط آنکه این نصف به فرزندانش واگذار شود، میتواند نسبت به نصف سهم محفوظش محروم شود (مادهٔ 513 قانون مدنی).
رجوع از وصیتنامه و تغییر آن #
وصیت تا زمانی که مورث زنده است هیچ حقی ایجاد نمیکند و هر زمان قابل تغییر است. سه راه برای رجوع وجود دارد:
- وصیتنامهٔ جدید: با وصیتنامهٔ جدیدی که به یکی از شکلهای قانونی تنظیم شود، میتوان از تمام یا بخشی از وصیتنامهٔ قبلی رجوع کرد (مادهٔ 542 قانون مدنی). از وصیتی که نزد سردفتر تنظیم شده نیز میتوان با وصیتنامهٔ خودنوشتی که شرایطش را دارد رجوع کرد.
- ازبینبردن: مورث میتواند با ازبینبردن وصیتنامه نیز از آن رجوع کند (مادهٔ 543 قانون مدنی).
- تصرف بعدی: اگر بدون لغو وصیتنامهٔ قبلی، وصیتنامهٔ جدیدی تنظیم شود، وصیتنامهٔ بعدی جای قبلی را میگیرد، مگر آنکه آشکارا فقط مکمل آن باشد. اگر کسی که مال معینی را واگذار کرده بعداً آن مال را بفروشد، آن وصیت، مگر خلاف آن نوشته شده باشد، از میان میرود (مادهٔ 544 قانون مدنی).
در صورت رجوع از وصیتنامهای که نزد سردفتر نگهداری میشود، توصیه میشود رجوع نیز در سوابق دفترخانه ثبت شود تا متن قدیمی هنگام بازگشایی موجب سردرگمی نشود.
پس از فوت: بازگشایی وصیتنامه و اعتراض #
- تحویل: وصیتنامهای که پس از فوت به دست میآید، صرفنظر از معتبربودن یا نبودن، باید فوراً به قاضی دادگاه صلح تحویل داده شود. کسی که آن را نگهداری میکند یا پیدا میکند و تحویل نمیدهد، مسئول زیان ناشی از آن است (مادهٔ 595 قانون مدنی). سردفتران پس از اطلاع از فوت، نسخهٔ گواهیشدهٔ وصیتنامههای نگهداریشده را برای تحویل به قاضی دادگاه صلح به دادسرای عمومی (Cumhuriyet başsavcılığı) میفرستند (مادهٔ 69 قانون دفاتر اسناد رسمی).
- بازگشایی: دادگاه صلح حقوقی (sulh hukuk mahkemesi) آخرین اقامتگاه مورث، وصیتنامه را ظرف یک ماه از تحویل بازگشایی میکند و برای ذینفعان میخواند؛ وراث شناختهشده به جلسهٔ بازگشایی دعوت میشوند (مادهٔ 596 قانون مدنی). در این مرحله اعتبار وصیتنامه بررسی نمیشود.
- ابلاغ: نسخهٔ گواهیشدهٔ بخشهای مربوط وصیتنامه به هر ذیحق ابلاغ میشود (مادهٔ 597 قانون مدنی).
- اعتراض: وراث یا سایر موصیلهم میتوانند ظرف یک ماه از ابلاغ تصرف به آنان اعتراض کنند. اگر اعتراضی نباشد، به کسی که تصرف به نفع او انجام شده، سندی داده میشود که نشان میدهد وارث منصوب یا موصیله است (مادهٔ 598 قانون مدنی).
این اعتراض فقط مانع صدور سند میشود و بیاعتباری وصیت را احراز نمیکند. حتی اگر مهلت یکماههٔ اعتراض از دست برود، حق اقامهٔ دعوای ابطال محفوظ است. در پروندههایی که وصیتنامه وجود دارد، گواهی حصر وراثت نه از سردفتر، بلکه از دادگاه صلح حقوقی گرفته میشود. برای وراثی که با وصیت منصوب شدهاند، مهلت رد ترکه نیز از ابلاغ رسمی تصرف به آنان آغاز میشود؛ برای مهلتهای رد، نوشتهٔ ما دربارهٔ رد ترکه و گواهی حصر وراثت را ببینید.
دعوای ابطال وصیتنامه #
طبق مادهٔ 557 قانون مدنی، ابطال تصرف پس از فوت را به چهار دلیل میتوان خواست: فقدان اهلیت تصرف؛ اشتباه، فریب، تهدید یا اکراه؛ مغایرت مفاد یا شروط با قانون یا اخلاق حسنه؛ و رعایتنکردن شکل مقرر در قانون. دعوا را وارث یا موصیلهای که در ابطال نفع دارد میتواند اقامه کند؛ دعوا میتواند متوجه تمام یا بخشی از تصرف باشد (مادهٔ 558 قانون مدنی). رسیدگی به دعوا در دادگاه عمومی حقوقی (asliye hukuk mahkemesi) انجام میشود و دادگاه آخرین اقامتگاه مورث صلاحیت انحصاری دارد (مادهٔ 11 قانون آیین دادرسی مدنی، HMK).
| دعوا | مهلت کوتاه | مهلت بلند |
|---|---|---|
| دعوای ابطال (مادهٔ 559 قانون مدنی) | 1 سال از اطلاع از تصرف، دلیل ابطال و ذیحقبودن خود | از تاریخ بازگشایی، در برابر خواندگان باحسننیت 10 سال و در برابر خواندگان بدنیت 20 سال |
| دعوای رد مازاد (مادهٔ 571 قانون مدنی) | 1 سال از اطلاع از نقض سهم محفوظ | در وصیتنامهها 10 سال از تاریخ بازگشایی |
این مهلتها مهلتهای اسقاطیاند؛ با گذشتن آنها حق اقامهٔ دعوا از میان میرود. اما بطلان و رد مازاد را کسی که وصیت علیه او مورد استناد قرار گرفته، همیشه میتواند از راه ایراد مطرح کند. در عمل، خواستههای ابطال و رد مازاد اغلب در یک دادخواست و بهصورت طولی با هم مطرح میشوند. برای بررسی آغاز مهلتها میتوانید از ابزار بررسی مهلتها و مرور زمان ما استفاده کنید.
وصیت اتباع خارجی #
طبق مادهٔ 20 قانون حقوق بینالملل خصوصی و آیین دادرسی، ارث تابع قانون ملی متوفی است؛ اما دربارهٔ املاک واقع در ترکیه قانون ترکیه اعمال میشود. از حیث شکل وصیت، رعایت قواعد شکلی یکی از این قوانین کافی است: قانون کشوری که وصیت در آن تنظیم شده، قانون حاکم بر ماهیت، یا قانون ملی متوفی (مادهٔ 7 و مادهٔ 20/4). اهلیت وصیت نیز طبق قانون ملی در زمان تنظیم وصیت تعیین میشود. اگر کسی که ترکی نمیداند در ترکیه نزد سردفتر وصیت کند، مترجم رسمی سوگندخورده در اقدام شرکت میکند (مادهٔ 74 قانون دفاتر اسناد رسمی). در پروندههای دارای عنصر خارجی، گواهی حصر وراثت از دادگاه گرفته میشود. جزئیات اقدامات ثبتی برای اتباع خارجی که در ترکیه ملک دارند در نوشتهٔ ما دربارهٔ خرید ملک توسط اتباع خارجی و سند ملکی آمده است.
خلاصه #
- برای وصیت، داشتن قوهٔ تمیز و تمامکردن 15 سالگی کافی است.
- وصیتنامهٔ رسمی نزد سردفتر و با دو شاهد تنظیم میشود؛ همسر، پدر و مادر، فرزندان، خواهران و برادران و همسران آنان نمیتوانند شاهد باشند.
- وصیتنامهٔ خودنوشت باید از ابتدا تا انتها به خط خود نوشته شود و تاریخ و امضا داشته باشد.
- در 2026 حقالزحمهٔ تنظیم نزد سردفتر 2.661,62 TL است؛ هزینهٔ تحریر هر صفحه، عوارض و مالیاتها به آن افزوده میشود.
- اگر وصیت سهمهای محفوظ را نقض کند، وراث میتوانند دعوای رد مازاد اقامه کنند.
- وصیتنامه پس از فوت در دادگاه صلح حقوقی بازگشایی میشود؛ مهلت اعتراض 1 ماه از ابلاغ است.
- دعوای ابطال ظرف 1 سال از اطلاع و در هر حال ظرف 10 سال از بازگشایی (در برابر شخص بدنیت 20 سال) اقامه میشود.
برای مراحل بعدی تقسیم ارث، راهنمای ما با عنوان تقسیم ارث چگونه انجام میشود و برای همهٔ دعاوی و مهلتهای ارث، صفحهٔ وکیل ارث در استانبول را ببینید.

