Yabancılar ve Vatandaşlık Hukuku

Yabancılar hukukunda süreler çok kısadır: sınır dışı etme (deport) kararına karşı idare mahkemesine başvuru süresi kararın tebliğinden itibaren yalnızca 7 gündür. Süresinde dava açılırsa, kişinin kendi rızası olmadıkça yargılama bitene kadar sınır dışı işlemi yapılamaz. Süre kaçırıldığında karar uygulanır ve arkasından gelen giriş yasağı ile tahdit kodu yıllarca Türkiye’ye dönüşü engelleyebilir.

Bu sayfada ikamet izni türlerini ve başvuru kurallarını, çalışma iznini, deport ve idari gözetim kararlarına itirazı, tahdit kodlarının nasıl kaldırılacağını, yatırım ve evlilik yoluyla Türk vatandaşlığının güncel şartlarını, uluslararası korumayı, yabancı mahkeme kararlarının tanınmasını, 2026 masraflarını ve sık sorulan soruların yanıtlarını bulacaksınız.

İkamet izni türleri ve başvuru kuralları

Türkiye’de vizenin ya da vize muafiyetinin tanıdığı süreden veya 90 günden fazla kalacak yabancının ikamet izni alması zorunludur (6458 s. Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.19). Vize muafiyetiyle gelenler her 180 günde en fazla 90 gün kalabilir. Kanun altı ikamet izni türü sayar; her birinin şartı ve süresi farklıdır:

Uygulamada en çok sorun çıkaran kurallar şunlardır:

• Uzatma süresi: Uzatma başvurusu iznin bitmesine 60 gün kala başlayıp her hâlde süre dolmadan yapılmalıdır. Başvuru belgesiyle, izin süresi dolsa bile karar çıkana kadar Türkiye’de kalınabilir (m.24).
• Pasaport süresi: İkamet izni, pasaportun geçerlilik süresinden 60 gün kısa verilir; pasaportu kısa olanın izni de kısa olur.
• Konut sahipliği: Konuta dayalı kısa dönem ikamette Göç İdaresi’nin güncel belge listesine göre konutun edinim tarihindeki değeri en az 200.000 ABD doları karşılığı olmalı, konut bizzat oturmak için kullanılmalı ve kiraya verilmemelidir.
• Yurt dışında kalış: Bir yılda toplam 6 ayı veya son 5 yılda toplam 1 yılı aşan yurt dışı kalışlar ikamette kesinti sayılır ve önceki izin süreleri hesaba katılmaz (m.28); vatandaşlık başvurusu için ise aşağıda anlatılan ayrı 6 aylık kural uygulanır. Öğrenci ikamet izniyle geçen sürelerin yalnızca yarısı sayılır.
• Anlaşmalı evlilik: Evliliğin yalnızca ikamet izni için yapıldığından şüphelenilirse valilik araştırma yapar; tespit hâlinde izin verilmez ya da iptal edilir ve bu süreler hesaba katılmaz (m.37).
• Boşanma ve ölüm: Türk vatandaşıyla evliyken en az 3 yıl aile ikamet izniyle kalan yabancı boşanınca kısa dönem izne geçebilir; aile içi şiddet mahkeme kararıyla sabitse 3 yıl şartı aranmaz. Destekleyicinin ölümünde süre şartı yoktur (m.34).

Başvurular e-ikamet sistemi üzerinden ön kayıtla yapılır, randevu gününde belgeler il göç idaresi müdürlüğüne teslim edilir. Belge listesi ve izin türlerinin ayrıntısı için yabancıların oturma ve çalışma izni yazımıza bakabilirsiniz.

Çalışma izni ve Turkuaz Kart

Türkiye’de çalışmak için ikamet izni yetmez; ayrıca çalışma izni gerekir (6735 s. Uluslararası İşgücü Kanunu). Geçerli çalışma izni ise ikamet izni yerine geçer.

• Başvuru: Yurt içinde işveren tarafından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına elektronik ortamda, yurt dışında ise yabancının bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılır. Eksiksiz başvurular 30 gün içinde sonuçlandırılır.
• Süre: İlk başvuruda en çok 1 yıl, aynı işverende ilk uzatmada en çok 2 yıl, sonraki uzatmalarda en çok 3 yıl verilir. Uzatma başvurusu da iznin bitmesine 60 gün kala başlayıp süre dolmadan yapılmalıdır; süre geçtikten sonra yapılan uzatma başvurusu reddedilir.
• Süresiz çalışma izni: Uzun dönem ikamet izni ya da en az 8 yıl kanuni çalışma izni olanlar başvurabilir.
• Turkuaz Kart: Nitelikli yabancılara ilk 3 yılı geçiş süresi olarak verilir; geçiş süresi bitmeden 180 gün kala başlayan sürede başvurulursa süresiz hâle gelir. Eşine ve çocuklarına ikamet izni yerine geçen belge verilir.
• Öğrenciler: Ön lisans ve lisans öğrencileri ilk yıldan sonra, yüksek lisans ve doktora öğrencileri ise çalışma izni alarak çalışabilir.
• Ret: Bakanlık kararına tebliğden itibaren 30 gün içinde Bakanlığa itiraz edilir; itiraz reddedilirse idare mahkemesinde dava açılabilir.

İzinsiz çalışan yabancıya ve onu çalıştıran işverene ayrı ayrı idari para cezası verilir; izinsiz çalıştığı tespit edilen yabancı hakkında sınır dışı etme kararı alınabilir.

Deport (sınır dışı etme) kararına itiraz

Sınır dışı etme kararı valilikçe alınır ve gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Kanunda sayılan başlıca sebepler şunlardır (m.54): vize veya vize muafiyeti süresini 10 günden fazla aşmak, ikamet izni süresini kabul edilebilir gerekçe olmadan 10 günden fazla ihlal etmek, ikamet izninin iptal edilmesi, çalışma izni olmadan çalışmak, sahte belge kullanmak, yasa dışı giriş-çıkış, geçimini meşru olmayan yollardan sağlamak, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmak, uzatma başvurusu reddedildikten sonra 10 gün içinde ülkeden çıkmamak.

İtiraz yolu ve süreler:

1. Süre 7 gündür: Kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde idare mahkemesine dava açılır ve bu durum kararı veren makama da bildirilir (m.53/3). Süre 2019’da 15 günden 7 güne indirilmiştir (7196 s.K.).
2. Sınır dışı işlemi durur: Yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama bitene kadar kişi sınır dışı edilemez.
3. Mahkeme hızlı karar verir: 2024’te yapılan değişiklikle idarenin savunması gelince ya da savunma süresi geçince dosya tamamlanmış sayılır; mahkeme bundan sonra 15 gün içinde karar verir. Duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir.
4. Karar kesindir: Mahkemenin bu davada verdiği karara karşı istinaf veya temyiz yolu yoktur. Bu nedenle dilekçenin ilk seferde eksiksiz kurulması gerekir.

Kanun bazı kişiler hakkında, sebepler olsa bile sınır dışı kararı alınmasını yasaklar (m.55): gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence ya da insanlık dışı muamele riski ciddi olanlar; ağır hastalık, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli olanlar; hayati tedavisi süren ve ülkesinde tedavi imkânı bulunmayanlar; insan ticareti mağdurları ile tedavisi süren şiddet mağdurları. Türkiye’de Türk vatandaşı eşi veya çocuğu bulunmak da mahkemede aile hayatına saygı hakkı yönünden ağırlıkla değerlendirilir.

İdari gözetim ve geri gönderme merkezi

Kaçma veya kaybolma riski bulunan, sahte belge kullanan, çıkış için tanınan sürede ülkeden ayrılmayan ya da kamu düzeni açısından tehdit sayılan yabancı hakkında valilik idari gözetim kararı alabilir; kişi 48 saat içinde geri gönderme merkezine götürülür (m.57).

• Süre: İdari gözetim 6 ayı geçemez; yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesine ilişkin doğru bilgi vermemesi nedeniyle işlemler tamamlanamazsa en fazla 6 ay daha uzatılabilir.
• Aylık değerlendirme: Valilik gözetimin gerekli olup olmadığını her ay değerlendirmek zorundadır; gerek kalmamışsa gözetim derhâl sona erdirilir.
• İtiraz: Karara karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulur; başvuru için kanunda süre öngörülmemiştir. Hâkimlik 5 gün içinde karar verir ve karar kesindir. Şartların değiştiği ileri sürülerek yeniden başvurmak mümkündür. Başvuru gözetimi kendiliğinden durdurmaz.
• Alternatif yükümlülükler: Gözetim yerine belirli adreste ikamet, düzenli imza, teminat veya elektronik izleme gibi yükümlülükler getirilebilir; bunların toplam süresi 24 ayı geçemez (m.57/A).

Sınır dışı kararına karşı idare mahkemesi, idari gözetime karşı sulh ceza hâkimliği görevlidir; iki başvuru birbirinin yerine geçmez ve çoğu dosyada ikisinin birlikte yapılması gerekir.

Giriş yasağı ve tahdit kodları

Sınır dışı edilen ya da kamu düzeni bakımından sakıncalı görülen yabancıya Göç İdaresi veya valilik Türkiye’ye giriş yasağı koyar. Yasak en fazla 5 yıldır; kamu düzeni veya güvenliği açısından ciddi tehdit varsa en fazla 10 yıl daha artırılabilir (m.9). Vize veya ikamet süresini aşan ama durumu tespit edilmeden çıkış için valiliğe başvuran ve idari para cezasını ödeyen yabancıya, ihlal süresi Bakanlıkça belirlenen sınırı aşmıyorsa giriş yasağı konulmayabilir.

Giriş yasağı ve benzeri kısıtlamalar sistemde tahdit kodu olarak işlenir. Kodların anlamları resmî olarak yayımlanmaz; aşağıdaki karşılıklar uygulamada bilinen anlamlardır ve dosyadaki gerçek gerekçe mutlaka resmî olarak öğrenilmelidir:

Kaldırma yolu: Önce kodun ve yasağın gerekçesi Göç İdaresi Başkanlığına ya da il göç idaresi müdürlüğüne yazılı başvuruyla öğrenilir. Ardından aile bağları, Türkiye’deki iş ve mülkiyet ilişkisi, ödenen cezalar ve lehe mahkeme kararlarıyla kaldırma başvurusu yapılır; Göç İdaresi yasağı kaldırabilir ya da yasak devam ederken belirli bir süre için girişe izin verebilir (m.9/6). Başvurunun reddine veya zımnen reddine karşı 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır ve yürütmenin durdurulması istenebilir.

Vatandaşlık yolları: genel, evlilik ve yatırım

Genel yolda dikkat: Uygulama Yönetmeliği’ne göre yurt dışında 6 aydan fazla kalmak veya izinsiz 6 aydan fazla bulunmak süreyi keser. Öğrenim ve turistik amaçlı ikamet izinleriyle geçen süreler genel yoldan vatandaşlıkta geçerli ikamet olarak kabul edilmez.

Evlilikte dikkat: Evlenmek tek başına vatandaşlık kazandırmaz. Başvuru yurt içinde il nüfus müdürlüğüne, yurt dışında konsolosluğa yapılır; emniyet soruşturmasıyla evliliğin gerçek olup olmadığı araştırılır. Başvurudan sonra Türk eşin ölmesi hâlinde aile birliği şartı aranmaz. Evliliğin butlanına karar verilse bile iyi niyetli eş vatandaşlığını korur.

Yatırımda dikkat:

• Taşınmaz eşiği 13 Mayıs 2022’de 250.000 USD’den 400.000 USD’ye çıkarılmıştır. 12 Aralık 2023’ten beri taşınmazın kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş olması ya da üzerinde yapı bulunan arsa olması gerekir; boş arsa ve tarla bu amaçla kabul edilmez.
• Tapuya 3 yıl satılmaması şerhi konulur. Kat irtifakı kurulu taşınmazlarda bedelin tamamı peşin ödenerek noterde düzenlenen satış vaadi sözleşmesiyle de başvurulabilir.
• Döviz, işlemden önce Türkiye’deki bir bankaya satılmalı ve bu belgelenmelidir; değer tespitinde Merkez Bankası kuru esas alınır.
• Yatırım türleri arasında 3 yıllık süreyi tamamlamak için geçiş mümkündür.
• Önce ilgili kurumdan (taşınmazda Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü aracılığıyla) uygunluk belgesi alınır, sonra yatırım amaçlı ikamet izni ve vatandaşlık başvurusu yapılır. Eş ile ergin olmayan veya bağımlı çocuklar da kapsama girer.

Eylül 2026 itibarıyla bu eşiklerde yeni bir değişiklik yayımlanmamıştır; ancak tutarlar Cumhurbaşkanı kararıyla değiştirilebildiği için satın almadan önce güncel durum teyit edilmelidir. Başvuru yollarının ayrıntısı için Türk vatandaşlığına başvuru yolları, tapu süreci için yabancıların gayrimenkul alımı yazılarımıza bakabilirsiniz. Vatandaşlık başvurusunun reddine karşı tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir.

Uluslararası koruma başvuruları

Ülkesine döndüğünde zulüm veya ciddi zarar görme riski bulunan yabancı, valiliğe bizzat başvurarak uluslararası koruma talep edebilir. Kanun mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statülerini düzenler; Suriyelilere uygulanan geçici koruma ise ayrı bir rejimdir.

• Başvurular kayıt tarihinden itibaren kural olarak en geç 6 ay içinde sonuçlandırılır.
• İdari gözetim altındakiler gibi bazı başvurular hızlandırılmış incelenir: mülakat 3 gün, karar mülakattan sonra 5 gün içinde verilir.
• Olumsuz karara karşı tebliğden itibaren 10 gün içinde Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonuna itiraz edilebilir ya da 30 gün içinde idare mahkemesinde dava açılabilir. Kabul edilemez ve hızlandırılmış değerlendirme kararlarına karşı yalnızca yargı yolu vardır ve süre 15 gündür; mahkeme 15 gün içinde kesin karar verir.
• İtiraz veya yargılama sonuçlanana kadar kişinin ülkede kalmasına izin verilir.

Yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizi

Yurt dışında verilen boşanma, velayet, nafaka veya alacak kararları Türkiye’de kendiliğinden geçerli olmaz. Karar yalnızca kesin hüküm olarak ileri sürülecekse tanıma, icra edilecekse tenfiz kararı alınır (5718 s. MÖHUK m.50-59).

• Görevli ve yetkili mahkeme: Asliye mahkemesi; boşanma ve velayette aile mahkemesi. Karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri, yoksa sakin olduğu yer, o da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri.
• Şartlar: Kararın o ülkede kesinleşmiş olması, Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmemesi, kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve davalının savunma hakkına uyulmuş olması. Tenfizde ayrıca karşılıklılık aranır; tanımada aranmaz.
• Belgeler: Kararın onaylı aslı veya örneği ile kesinleşme şerhi, apostil ve onaylı Türkçe tercümeleri.
• Nüfusa idari tescil: Yabancı boşanma kararları, eşlerin birlikte başvurması gibi şartlar varsa mahkemeye gitmeden doğrudan nüfus müdürlüğü veya konsolosluk aracılığıyla nüfus kütüğüne işlenebilir (5490 s. Nüfus Hizmetleri K. m.27/A). Şartlar yoksa tanıma davası gerekir.

Tanıma kararından sonra velayet ve nafaka gibi konularda yapılacak işlemler için aile ve boşanma hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Görevli merci, süreler ve 2026 masrafları

• İkamet izni: İl göç idaresi müdürlüğü. 2026 yılı ikamet izni belge (kart) bedeli 964 TL’dir. İkamet harcı uyruğa göre değişir ve ay sayısına göre hesaplanır; bazı ülke vatandaşları harçtan muaftır, ancak kart bedelinden muafiyet yoktur. Konsolosluklara yapılan başvurular kanunen en geç 90 gün içinde sonuçlandırılır.
• Çalışma izni: Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı; eksiksiz başvuruda 30 gün.
• Vatandaşlık: İl nüfus müdürlüğü veya konsolosluk; güvenlik araştırması nedeniyle uygulamada genellikle 1 yılı aşar.
• Dava harçları: İdare mahkemesinde 2026 yılında başvurma harcı 732 TL, maktu karar harcı 732 TL, yürütmeyi durdurma harcı 1.206 TL’dir; posta gideri avansı buna eklenir. İptal davalarında süre, aksi öngörülmedikçe tebliğden itibaren 60 gündür.
• Yargılama süresi: Deport ve idari gözetim itirazları kısa sürede karara bağlanır; ikamet, vatandaşlık ve tahdit kodu iptal davaları idare mahkemesinde dosyanın durumuna göre birkaç aydan bir yılı aşan sürelere uzayabilir.

Hangi işlemde hangi sürenin işlediğini süre ve zamanaşımı kontrol aracımızla ön değerlendirmeye alabilirsiniz; idari davalar hakkında genel bilgi için idare ve vergi hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

Yabancılar hukukunda yürüttüğümüz işler

• Kısa dönem, aile, öğrenci ve uzun dönem ikamet izni başvuruları ile ret ve iptal kararlarına karşı davalar
• Çalışma izni, uzatma ve Turkuaz Kart başvuruları; ret kararına itiraz
• Sınır dışı etme kararına karşı 7 günlük sürede iptal davası
• İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine başvuru ve geri gönderme merkezindeki müvekkille görüşme
• Tahdit kodu ve giriş yasağının kaldırılması için idari başvuru ve iptal davası
• Evlilik, yatırım ve genel yoldan vatandaşlık başvuruları; ret kararlarına karşı dava
• Uluslararası koruma başvurusu, itiraz ve dava süreçleri
• Yabancı boşanma ve diğer mahkeme kararlarının tanınması, tenfizi ve nüfusa tescili

Gerekli belgeler

• Pasaport (talep edilen izin süresinden en az 60 gün uzun geçerli) ve varsa ikamet izni kartı
• Giriş damgası veya vize; Türkiye’ye giriş-çıkış kayıtları
• Kira sözleşmesi ya da tapu, adres kayıt belgesi
• İzin süresini kapsayan sağlık sigortası poliçesi
• Gelir belgeleri: banka dökümü, maaş bordrosu, emekli aylığı veya kira geliri belgesi
• Aile ve evlilik başvurularında apostilli ve onaylı Türkçe tercümeli evlilik ve doğum belgeleri
• Deport, gözetim veya ret kararı varsa kararın kendisi ve tebliğ belgesi
• Avukatla takip edilecek işlerde, yabancı için Türkiye’de noterden ya da yurt dışında konsolosluktan düzenlenmiş vekâletname

Bu sayfadaki bilgiler genel niteliktedir ve 2026 yılı mevzuatına göre hazırlanmıştır. Yatırım eşikleri, harçlar ve tahdit kodu uygulamaları sık değiştiğinden ve sınır dışı kararlarında süre yalnızca 7 gün olduğundan, somut durumunuz için gecikmeden bir avukata danışmanız önerilir.