Avukatlık ücretini veya dava masraflarını karşılayacak durumda olmayan kişiler için hukuk düzeni birbirinden ayrı üç yol öngörür. Uygulamada hepsine “adli yardım” denildiği için çoğu zaman karıştırılır: baronun avukat görevlendirmesi harçtan muafiyet sağlamaz, mahkemenin verdiği adli yardım kararı ise kendiliğinden avukat atanması anlamına gelmez. Bu yazıda Avukatlık Kanunu m.176–181, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.334–340 ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümlerine göre her yolun koşullarını ve İstanbul’da nereye başvurulacağını Ekim 2026 itibarıyla ele alıyoruz.
Adli yardımın üç ayrı yolu #
| Yol | Ne sağlar? | Nereye başvurulur? | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Baro adli yardımı | Ücretsiz avukatlık hizmeti (dava, takip, danışma) | Baronun adli yardım bürosu veya temsilciliği | Av.K. m.176–181 |
| Mahkemeden adli yardım | Harç ve yargılama giderlerinden geçici muafiyet, gerekirse ücreti sonradan ödenmek üzere avukat | Davanın görüleceği mahkeme; icra takibinde icra mahkemesi | HMK m.334–340 |
| Ceza dosyalarında görevlendirme | Şüpheli veya sanık için müdafi, belirli suçlarda mağdur için vekil | Soruşturmada savcılık veya kolluk, kovuşturmada mahkeme | CMK m.150, 234, 239 |
Bir hukuk davasında hem avukata hem de harç muafiyetine ihtiyaç varsa iki başvurunun ayrı ayrı yapılması gerekebilir: baro avukat görevlendirir, harç ve masraflar için ise mahkemeden adli yardım istenir.
Baro adli yardımı: kimler yararlanabilir? #
Avukatlık Kanunu m.176’ya göre adli yardım, avukatlık ücretlerini ve diğer yargılama giderlerini karşılama olanağı bulunmayanlara avukatlık hizmetinin sağlanmasıdır. Hizmeti baro yönetim kurulunun avukatlar arasından oluşturduğu adli yardım bürosu yürütür (m.177). Başvuru sahibinin iki şeyi göstermesi beklenir:
- Ödeme gücünün bulunmaması: Gelir, mal varlığı ve sosyal yardım kayıtları belgelerle gösterilir.
- Talebin haklılığı: Kanun, istek sahibinin isteminde haklı olduğunu delillerle göstermesini ister (m.178). Elinizdeki sözleşme, tutanak, yazışma veya mahkeme evrakı bu nedenle başvuruya eklenir.
İstem kabul edilirse büro bir veya birkaç avukat görevlendirir; görevlendirilen avukat görev yazısının kendisine ulaşmasıyla işi yürütme yükümlülüğü altına girer (m.179). Başvuru sahibi istenen bilgi ve belgeleri vermez ya da vekâletname vermekten kaçınırsa bu yükümlülük sona erer. Kanunun 180. maddesi, davadan haklı çıkan ve adli yardımdan yararlanan kişinin yararlandığı kısmın yüzde beşini adli yardım bürosunun gelirleri arasında sayar; başvuruda imzalanan taahhütname bu yükümlülüğü de içerir.
İstanbul’da birden fazla baro bulunması #
Birden fazla baronun bulunduğu illerde her baro kendi adli yardım bürosunu oluşturur (Av.K. m.177/2). İstanbul’da İstanbul Barosu’nun yanında İstanbul 2 Nolu Barosu da faaliyet gösterdiğinden, başvuru hangi baroya yapılmışsa o baronun belge listesi ve usulü uygulanır. Mahkemelerin avukat talepleri ise Türkiye Barolar Birliği’nin elektronik sistemi üzerinden il içindeki avukatlar arasında eşitlik gözetilerek dağıtılır.
İstanbul Barosu’na başvuruda istenen belgeler #
İstanbul Barosu’nun “Adli Yardım Başvuru Belgeleri” sayfasında (sayfa tarihi 1 Ocak 2026) şu belgeler sayılmaktadır:
- Kimlik kartı fotokopisi
- e-Devlet’ten nüfus kayıt örneği
- e-Devlet’ten yerleşim yeri (ikametgâh) belgesi
- e-Devlet araç kaydı sorgulama çıktısı
- Türkiye genelinde taşınmaz kaydı veya Web Tapu sorgulama çıktısı
- Çalışılıyorsa maaş bordrosu veya gelir belgesi; çalışılmıyorsa SGK 4A-4B-4C gelir belgesi
- e-Devlet gelir testi sorgulama çıktısı
- e-Devlet Çiftçi Kayıt Sistemi sorgulama çıktısı
- e-Devlet Tarım ve Orman Bakanlığı sorgulama çıktıları
- e-Devlet alacaklı veya borçlu olunan icra dosyası sorgulama çıktısı
- e-Devlet mevduat veya katılım fonu hesabı bulunan banka sorgulama çıktısı
- e-Devlet sahibi, ortağı veya yetkilisi olunan işletme ya da şirket sorgulama çıktısı
- e-Devlet sosyal yardım bilgileri sorgulama çıktısı (son iki yılda Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfı’na başvuru olup olmadığını gösteren)
- Açılmış bir dava varsa dosyanın fotokopisi
Başvuru formu, taahhütname ve kişisel verilere ilişkin aydınlatma metni başvuru sırasında doldurulur. Baronun merkezi Beyoğlu’nda, İstiklal Caddesi Orhan Adli Apaydın Sokak’tadır; ilçelerdeki şube ve büroların güncel adresleri ile çalışma saatleri İstanbul Barosu’nun sayfasında yayımlanır. Belge listesi baro yönetim kurulunca değiştirilebildiğinden başvurmadan önce sayfanın güncel hâline bakılmalıdır.
Başvuru reddedilirse #
Yardım isteminin reddi hâlinde ilgili kişi yazılı veya sözlü olarak baro başkanına başvurabilir; baro başkanının vereceği karar kesindir (Av.K. m.178). Bu yol, mahkemeden adli yardım istenmesine engel değildir.
Mahkemeden adli yardım: harç ve masraf muafiyeti #
HMK m.334’e göre kendisinin ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeden yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeyemeyecek durumdaki kişiler, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir. Yabancılar için ayrıca karşılıklılık şartı aranır.
Kararın sağladıkları (HMK m.335) #
- Bütün yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet
- Teminat göstermekten muafiyet
- Dava ve takip sırasında gereken giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi
- Davanın avukatla takibi gerekiyorsa ücreti sonradan ödenmek üzere avukat temini; bu avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (m.340)
Mahkeme bu imkânların yalnızca bir kısmına da karar verebilir. Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar sürer, ancak daha önce yapılmış giderleri kapsamaz (m.337/3).
Talep nasıl yapılır? #
Talep, asıl davanın görüleceği mahkemeye; icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesine; kanun yolu aşamasında bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay’a yapılır (m.336). Dilekçeye iddianın özeti, dayanılan deliller ve mali durumu gösteren belgeler eklenir. Adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır. İstanbul’da hangi adliyenin hangi ilçelere baktığını İstanbul adliyeleri sayfasında bulabilirsiniz.
Ret, itiraz ve sonrası #
Mahkeme talep hakkında duruşma yapmadan karar verebilir; talep edilirse inceleme duruşmalı yapılır. Ret kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe verilerek itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen karar kesindir. Ödeme gücünde sonradan ciddi bir azalma olursa yeniden talepte bulunulabilir (m.337). Mali durum hakkında kasten yanlış bilgi verildiği veya durumun sonradan yeterince iyileştiği anlaşılırsa karar kaldırılır (m.338).
Adli yardım giderleri ortadan kaldırmaz, erteler: dava sonunda haksız çıkan taraf bu giderleri öder. Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa mahkeme en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödemeye, tahsilin mağduriyete yol açacağı açıkça anlaşılıyorsa ödemeden tamamen veya kısmen muafiyete karar verebilir (m.339).
Ceza dosyalarında baro tarafından avukat görevlendirilmesi #
Ceza soruşturması ve kovuşturmasında avukat görevlendirmesi gelir şartına bağlı değildir; şartları CMK belirler.
- Şüpheli veya sanık: Müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan eden şüpheli veya sanığa istemi hâlinde müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1). Çocuk, kendini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz olanlara ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istem aranmaksızın müdafi görevlendirilir (m.150/2-3).
- Mağdur: Vekili bulunmayan mağdur; cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, ısrarlı takip, kadına karşı işlenen kasten yaralama, işkence veya eziyet suçlarında ve alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteyebilir (m.234, m.239). Mağdur on sekiz yaşından küçük, sağır veya dilsiz ya da meramını ifade edemeyecek derecede malulse istem aranmaz.
Talep, ifade veya sorgu sırasında kolluğa, savcılığa ya da mahkemeye bildirilir; ayrı bir baro başvurusu gerekmez. Bu görevlendirmelerin ücreti, Kanunun öngördüğü özel hesaptan karşılanır (Av.K. m.180). İfade sırasındaki haklar için karakolda ifade ve savunma hakkı yazımıza bakabilirsiniz.
Arabuluculuk ücreti için adli yardım #
Dava şartı arabuluculukta başvuru ücretsizdir; taraflar anlaşamazsa iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir. Arabuluculuk Daire Başkanlığı’nın açıklamasına göre ücreti karşılayamayacak durumdaki taraf, arabuluculuk bürosunun bulunduğu yerdeki sulh hukuk hâkiminin kararıyla adli yardımdan yararlanabilir. Büroların yerleri için İstanbul’daki arabuluculuk büroları yazımıza bakabilirsiniz.
Başvurudan önce hazırlanacaklar #
- Uyuşmazlığı ve ne talep ettiğinizi anlatan kısa bir not
- Elinizdeki sözleşme, yazışma, tutanak, rapor ve varsa dava veya icra dosyası numarası
- Yukarıdaki e-Devlet çıktıları ve gelir belgeleri
- Süreli bir işlem varsa (itiraz, cevap, kanun yolu) sürenin başladığı tebligat belgesi; adli yardım başvurusu kanuni süreleri kendiliğinden durdurmaz
Dava masraflarının kalemleri ve 2026 tutarları için boşanma davası masrafları, tarifedeki ücretler için Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi 2025-2026 yazılarımıza, kavramın kısa tanımı için sözlükteki adli yardım maddesine bakabilirsiniz.
