Evlilik sürerken ailenin birlikte yaşadığı ev, tapuda yalnızca bir eşin adına kayıtlı olsa bile diğer eşin açık rızası olmadan satılamaz, bağışlanamaz, ipotek edilemez. Bu koruma Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesinden doğar; aile konutu şerhi ise bu korumayı tapu kaydına yazdırarak herkese karşı görünür hâle getirir. Şerh için dava açmak gerekmez, tapu müdürlüğüne başvurmak yeterlidir. Bu yazıda şerhin nasıl konulduğunu, satış ve ipotekte ne işe yaradığını, eşin habersizce yaptığı satışa karşı hangi davanın açılacağını, boşanma sürecinde ve sonrasında şerhin ne olacağını adım adım açıklıyoruz.
Aile konutu nedir, TMK 194 neyi korur? #
Aile konutu, eşlerin bütün yaşam faaliyetlerini birlikte sürdürdükleri, düzenli olarak oturdukları evdir. Yargıtay uygulamasına göre aile konutu tektir; hafta sonu kullanılan yazlık, dağ evi ya da kiraya verilmiş ikinci daire bu korumadan yararlanmaz. Taşınmazın tapuda kimin adına kayıtlı olduğu, evlilikten önce mi sonra mı alındığı önemli değildir: kişisel mal niteliğindeki ev de aile konutu olabilir.
TMK m.194’e göre eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça:
- aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemez,
- evi satamaz, bağışlayamaz, başka bir yolla devredemez,
- ev üzerindeki hakları sınırlayamaz; örneğin ipotek, intifa hakkı, oturma hakkı kuramaz ya da satış vaadi sözleşmesi yapamaz.
Kanun rıza için özel bir şekil öngörmez, ancak ispat kolaylığı için rızanın tapu memuru önünde ya da noter onaylı muvafakatnameyle verilmesi uygulamada tercih edilir. Diğer eş rızayı haklı bir sebep olmadan vermiyorsa veya rıza alınamıyorsa (örneğin eşin nerede olduğu bilinmiyorsa), malik eş hâkimden rızanın yerine geçecek bir karar isteyebilir (TMK m.194/2).
Aile konutu şerhi nasıl konulur? #
Kanunun 194. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, evin maliki olmayan eş tapu kütüğüne gerekli şerhin verilmesini doğrudan tapu müdürlüğünden isteyebilir. Mahkeme kararı gerekmez ve malik eşin izni aranmaz. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü’nün (TKGM) 2014/4 sayılı Genelgesine göre malik eş ya da eşler birlikte de başvurabilir; bu, özellikle birden fazla evi olan malik eşin hangi taşınmazın aile konutu olduğunu açıklığa kavuşturması için işe yarar.
Adım adım başvuru #
- Taşınmaz bilgilerini edinin: İl, ilçe, mahalle, ada, parsel ve bağımsız bölüm numarası. Bu bilgiler e-Devlet’teki tapu bilgileri, eski tapu senedi ya da emlak vergisi kayıtlarından bulunabilir.
- Belgeleri hazırlayın: Genelgeye göre nüfus müdürlüğünden veya e-Devlet’ten (MERNİS) alınan yerleşim yeri belgesi ile medeni hâli gösteren nüfus kayıt örneği istenir. Kimlik kartı ve yeni tarihli fotoğraf da getirilmelidir.
- Adres uyumsuzluğunu giderin: MERNİS’teki adres ile tapudaki ada/parsel bilgisi örtüşmüyorsa, evin aile konutu olarak kullanıldığını gösteren belge muhtarlık, belediye, apartman yönetimi veya kadastro müdürlüğünden alınır.
- Başvuruyu yapın: Taşınmazın bağlı olduğu tapu müdürlüğüne şahsen ya da vekil aracılığıyla başvurulur. Uygulamada e-Devlet’teki Web Tapu üzerinden ön başvuru yapılabilmekte, imza aşaması için müdürlüğe çağrılabilmektedir.
- Tescil ve bildirim: Şerh, tapu kütüğünün şerhler sütununa tarih ve yevmiye numarasıyla işlenir. Başvuru malik olmayan eşten geldiyse, işlem sonucu malik eşe bildirilir.
Ücret: TKGM Genelgesi, Harçlar Kanunu’nda bu işleme ilişkin bir tarife bulunmadığından talebin harç ve döner sermaye ücreti alınmadan karşılanacağını belirtir. İşlemi avukat aracılığıyla yaptıracaksanız yalnızca vekâletname ve avukatlık ücreti söz konusu olur.
Tapu müdürlüğü başvuruyu reddederse (örneğin evin aile konutu olmadığı düşünülürse), şerh için aile mahkemesinde dava açılabilir; aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Tapuda kaydı olmayan bir ev de aile konutu olabilir, ancak tapusu olmadığı için bu eve şerh işlenemez. Üçüncü kişiye ait bir eve (örneğin kayınpederin evine) ve üzerinde intifa hakkı bulunan taşınmazın çıplak mülkiyetine de şerh konulmaz.
Ev tapuda hisseli ise şerh malik eşin payına işlenir. Taşınmaz üzerinde daha önce konulmuş ipotek, haciz veya tedbir varsa, Genelgeye göre başvuran eş bu kayıtların varlığını kabul ettiğinde şerh yine işlenir ve durum ipotek ve haciz alacaklılarına bildirilir. Şerh, kendisinden önce kurulmuş bu hakları ortadan kaldırmaz; bu nedenle başvurudan önce e-Devlet’teki tapu bilgilerinden evin güncel kayıtlarına bakmak, riskin boyutunu görmek açısından faydalıdır.
Şerhin etkisi: satış, ipotek ve iyiniyetli üçüncü kişi #
Şerh, aile konutu niteliğini yaratmaz; var olan durumu tapuya yansıtır. Yani şerh olmasa da ev aile konutudur ve rıza şartı geçerlidir. Farkı yaratan, evi satın alan veya üzerine ipotek kuran kişinin durumudur. Tapu sicili herkese açıktır ve kimse sicildeki bir kaydı bilmediğini ileri süremez (TMK m.1020). Şerh işlendikten sonra alıcı ya da banka “aile konutu olduğunu bilmiyordum” diyemez; tapu müdürlüğü de devir ve ipotek işlemlerinde diğer eşin rızasını arar.
Şerh varken ve yokken ne değişir? #
| Durum | Şerh varsa | Şerh yoksa |
|---|---|---|
| Malik eşin evi satması | Tapu müdürlüğü diğer eşin rızasını arar; rıza yoksa işlem yapılmaz. | Satış tapuda gerçekleşebilir; geri almak için dava gerekir ve alıcının iyiniyeti tartışılır. |
| Bankaya ipotek verilmesi | Eşin rızası olmadan ipotek kurulamaz. | İpotek kurulabilir; bankanın evin aile konutu olduğunu bilip bilmediği araştırılır. |
| Satış vaadi, intifa, kira şerhi | Diğer eşin rızasına bağlıdır. | İşlem yapılabilir; iptali dava yoluyla istenir. |
| Alacaklının haczi ve icra yoluyla satış | Engellemez; eşin rızası aranmaz. | Engellemez. |
Alıcının iyiniyeti tartışması #
Şerh yokken yapılan satışlarda tartışma, alıcının iyiniyetli olup olmadığı üzerinde toplanır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun yerleşik yaklaşımına göre, şerh bulunmuyorsa taşınmazın aile konutu olduğunu bilmeyen ve bilmesi de beklenemeyen kişinin kazanımı tapu siciline güven ilkesi gereği korunur (TMK m.1023). Buna karşılık durumu bilen ya da bilebilecek durumda olan kişi iyiniyet iddiasında bulunamaz. Örneğin kredi vermeden önce eksper gönderip evde ailenin yaşadığını tespit eden bankanın, basiretli bir tacir gibi davranmadığı gerekçesiyle iyiniyetli sayılmadığı kararlar vardır. Öğretide, şerh olmasa bile eşle doğrudan işlem yapanın hiç korunmaması gerektiğini savunan görüş de güçlüdür. Bu belirsizliği ortadan kaldırmanın yolu şerhi önceden koydurmaktır.
Şerhin kapsamadığı işlemler #
Şerhin sınırını da bilmek gerekir: Genelgeye göre şerh, malik eşin kendi iradesiyle yaptığı işlemleri diğer eşin rızasına bağlar; mahkeme kararıyla tescil, haciz, ihtiyati tedbir ve icra yoluyla satış gibi malikin iradesi dışındaki işlemleri engellemez. Evin haczedilip haczedilemeyeceği ayrıca icra hukukundaki haczedilmezlik kurallarına göre değerlendirilir.
Rıza olmadan satılırsa: tapu iptal ve tescil davası #
Eşinizin rızanızı almadan evi sattığını, bağışladığını ya da ipotek ettirdiğini öğrendiyseniz, işlemin geçersizliğine dayanarak tapu iptal ve tescil davası açabilirsiniz. Dava malik eşe ve evi edinen kişiye (ipotekte bankaya) birlikte yöneltilir. Yargıtay uygulamasında bu davalar aile hukukundan doğduğu için aile mahkemesinde görülür. Dava kabul edilirse satış iptal edilir ve taşınmaz yeniden malik eş adına tescil edilir; ev davacı eşin mülkiyetine geçmez. İpotek davasında ise ipoteğin kaldırılmasına karar verilir.
Dava sürerken evin yeniden satılmasını önlemek için ilk iş tapu kaydına ihtiyati tedbir konulmasını istemektir. Alıcı iyiniyetli çıkarsa ev geri alınamayabilir; bu durumda satış bedeli ve evin değeri, mal paylaşımında dikkate alınır. Katılma alacağını azaltmak kastıyla yapılan devirler ile mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde rıza dışında yapılan karşılıksız kazandırmalar, hesaba eklenen değerler arasında yer alır (TMK m.229). Genel işleyiş için tapu iptal ve tescil davası, hesaplama için boşanmada mal paylaşımı rehberlerimize bakabilirsiniz.
Boşanma davası sürerken şerh ve tedbirler #
Boşanma davasının açılması evliliği sona erdirmez; karar kesinleşene kadar ev aile konutu niteliğini korur. Bu nedenle dava sürerken de tapu müdürlüğünden aile konutu şerhi istenebilir ve boşanma davası devam ettiği sürece şerh terkin edilmez. Eşlerden birinin davayla birlikte evden ayrılması da bu niteliği tek başına sona erdirmez.
Dava açıldığında hâkim, davanın devamı süresince eşlerin barınmasına, geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakımına ilişkin geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Uygulamada bu kapsamda şunlar istenebilir:
- Evin dava süresince eşlerden birinin ve çocukların kullanımına bırakılması,
- Tedbir nafakasıyla birlikte ev giderlerinin kimin tarafından karşılanacağının belirlenmesi,
- Mal paylaşımı alacağını korumak için taşınmazın devrini önleyen tedbir şerhi.
Evin dava süresince eşlerden birine bırakılması, o eşten ecrimisil istenmesine de kural olarak engel olur; boşanma kesinleştikten sonraki durum için ecrimisil davası yazımıza bakabilirsiniz. Eşler davayı anlaşmalı boşanmaya çevirirse, protokolde evin kime kalacağı, kredi borcunu kimin ödeyeceği ve şerhin ne zaman kaldırılacağı açıkça yazılmalıdır; aksi hâlde kesinleşen kararın ardından malik eş şerhi tek başına terkin ettirebilir ve diğer eşin evle ilgili beklentisi mal rejimi davasına kalır. Davanın genel akışı ise çekişmeli boşanma davası süreci rehberimizde anlatılıyor.
Boşanmadan sonra şerhin kaldırılması #
Koruma evlilik birliğine bağlıdır. Boşanma kesinleştikten sonra artık şerh konulamaz; konulmuş şerh de kaldırılabilir. TKGM Genelgesine göre terkin başlıca şu hâllerde yapılır:
- Şerhi koyduran malik olmayan eşin talebiyle,
- Kesinleşmiş boşanma veya evliliğin iptali kararının ibrazıyla, kararda şerhin devamına ilişkin bir hüküm yoksa malik eşin tek taraflı talebiyle,
- Eşlerin yeni bir aile konutu edindiği ve o eve şerh işlendiği belgelenirse malik eşin talebiyle,
- Eşlerden birinin ölümü hâlinde sağ kalan eşin talebiyle,
- Şerhin kaldırılmasına ilişkin mahkeme kararıyla.
Evlilik devam ederken aile taşınmışsa ve diğer eş şerhin kaldırılmasına yanaşmıyorsa, malik eş evin artık aile konutu olmadığını ispatlayarak aile mahkemesinde şerhin terkinini isteyebilir. Tek taraflı yapılan terkin işlemleri diğer eşe bildirilir.
Kiralık aile konutu: TMK 194 ve TBK 349 #
Aile kirada oturuyorsa koruma tapuya değil kira sözleşmesine yöneliktir. Kiracı eş, eşinin açık rızası olmadan kira sözleşmesini feshedemez; rıza alınamazsa veya haklı sebep olmadan verilmezse hâkimden karar istenebilir (TBK m.349/1). Sözleşmeyi imzalamamış eş, kiraya verene yapacağı bir bildirimle sözleşmenin tarafı olur ve kira borcundan diğer eşle birlikte müteselsilen sorumlu hâle gelir (TMK m.194/4).
Bu bildirimin pratik önemi büyüktür: Bildirimden sonra kiraya veren, fesih bildirimini ve kira borcunun ödenmemesi hâlinde çekeceği ödeme süreli ihtarı kiracıya ve eşine ayrı ayrı göndermek zorundadır (TBK m.349/2). Boşanma aşamasındaki bir eşin, habersiz yapılan fesihle evden çıkarılma riskine karşı bildirimi noter aracılığıyla göndermesi ispat açısından güvenlidir. Kiraya verenin tahliye hakları için kiracı tahliye yolları yazımıza bakabilirsiniz.
Evin aile konutu olduğu nasıl ispatlanır? #
Tapu müdürlüğündeki başvuruda çoğunlukla yerleşim yeri kaydı yeterli olur. Ancak rızasız satışa karşı açılan davada ya da şerhin kaldırılması uyuşmazlığında, evin işlem tarihinde gerçekten ailenin yaşadığı yer olup olmadığı tartışılır. Kullanılan başlıca deliller şunlardır:
- Eşlerin ve çocukların adres kayıtlı nüfus bilgileri,
- Elektrik, su, doğalgaz ve internet abonelikleri ile tüketim miktarları,
- Çocukların okul kaydı, aile hekimi ve muhtarlık kayıtları,
- Apartman yönetiminin yazısı, aidat ödemeleri ve komşu tanıklığı,
- Bankanın ekspertiz raporu ve fotoğraflar (ipotek uyuşmazlıklarında).
Adres kaydı tek başına kesin delil sayılmaz; kayıt başka yerde olsa bile ailenin fiilen yaşadığı yer esas alınır. Eşin evi terk etmiş olması ya da ayrı yaşanması, evin aile konutu olma niteliğini kendiliğinden sona erdirmez; asıl belirleyici olan evlilik birliğinin ve ailenin o evde yaşamının sürüp sürmediğidir.
Kurgusal örnek: Evlilik içinde koca adına alınan dairede eşler ve iki çocuk yaşamaktadır. Eşler ayrı yaşamaya başlayınca koca daireyi bir tanıdığına satar. Kadın, tapuda şerh bulunmasa da alıcının aynı apartmanda oturduğunu, çocukların hâlâ o evde yaşadığını bildiğini tanık ve kayıtlarla ispatlarsa, satışın iptali ve dairenin yeniden koca adına tescili sağlanabilir. Aynı dosyada şerh bulunsaydı satış tapuda hiç gerçekleşmeyecekti.
Kısa özet #
- Ailenin yaşadığı ev, kimin adına kayıtlı olursa olsun diğer eşin açık rızası olmadan satılamaz, ipotek edilemez (TMK m.194).
- Aile konutu şerhi dava açmadan, malik eşin izni aranmadan tapu müdürlüğünden istenir; TKGM Genelgesine göre harç ve döner sermaye ücreti alınmaz.
- Şerh varsa alıcı ve banka iyiniyet iddia edemez; şerh yoksa iyiniyetli üçüncü kişinin kazanımı korunabilir.
- Şerh haciz ve icra yoluyla satışı engellemez.
- Rızasız satışta aile mahkemesinde tapu iptal ve tescil davası açılır; ev malik eş adına geri döner, dava öncesinde ihtiyati tedbir istenmelidir.
- Boşanma davası sürerken şerh konulabilir ve kaldırılmaz; kesinleşmiş boşanma kararıyla malik eş şerhi tek başına terkin ettirebilir.
- Kiralık evde sözleşmeye taraf olmayan eş, kiraya verene bildirimde bulunarak sözleşmenin tarafı olabilir.
Boşanma, nafaka, velayet ve mal paylaşımıyla birlikte değerlendirilmesi gereken durumlar için aile ve boşanma hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

